Kazimierz Wielki. Czy naprawdę „zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną”?

Kazimierz Wielki urodził się 30 kwietnia 1310 roku na Kujawach. Jego ojcem był książę Władysław Łokietek, a matką Jadwiga Bolesławówna. Nie miał braci, więc po objęciu korony przez ojca wiadomo było, że po jego śmierci to on zostanie królem.

Był do tego zadania świetnie przygotowany. Wprowadzono go w tajniki dyplomacji i rządzenia. Ożenił się też z Aldoną – córką władcy Litwy. Ślub ten miał na celu wejście w kolejny korzystny dla Polski sojusz. Często bywał na węgierskim dworze, a w 1331 roku został mianowany namiestnikiem Sieradza, Wielkopolski i Kujaw.

25 kwietnia 1333 roku doszło do jego koronacji. Już od samego początku rządów miał sporo pracy. Zależało mu na doprowadzeniu do pokoju z sąsiadami. Rozpoczął od zawarcia pokoju z Brandenburgią (1333). Zjazd w Wyszehradzie (1339) również okazał się dla niego bardzo owocny. Po intensywnych rozmowach z zakonem krzyżackim udało się zażegnać konflikt (1343) i ryzyko wybuchu kolejnej wojny.

Kazimierz Wielki był bardzo zaangażowany w konflikt na Rusi. Wyprawa na Lwów (1340) okazała się sukcesem, dzięki któremu król zawładnął Rusią Halicką. To był dopiero początek ekspansji na wschód. Udało się również Kazimierzowi wynegocjować z Krzyżakami zwrot Kujaw, ziemi dobrzyńskiej i michałowskiej oraz Pomorza.

Pomimo usilnych starań nie zdołał jednak odzyskać Pomorza. Sukcesem było utrzymanie tego pokoju aż do 1409 roku.

Kolejne zdobycze syna Władysława Łokietka były równie imponujące. Odzyskał ziemię wschowską, a wydarzenia na Śląsku doprowadziły do konfliktu z Czechami. Udało mu się utrzymać pokój na wszystkich granicach, co pozwoliło mu następnie zaangażować się na Rusi, gdzie mógł się pochwalić znacznymi nabytkami terytorialnymi.

Kazimierz Wielki kładł ogromny nacisk na rozwój wewnętrzny państwa. Świetnie pokazuje to budowa murów obronnych i zamków. Właśnie dlatego mówi się, że „zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną”. Sformułowanie to odnieść można nie tylko do budynków, ale również do wielu przeprowadzonych przez władcę reform i jego zdobyczy terytorialnych. Za panowania Kazimierza zatrudnienie znalazło wiele osób.

Był zwolennikiem zakładania nowych miast i wsi. Popierał żydowskie i ormiańskie osadnictwo, ale również ciężką pracę kupców. Za jego panowania rozwinęła się kopalnia ołowiu i żupy solne. Doprowadził do reform monetarnych i umocnił pozycję duchowieństwa oraz rycerstwa.

Kazimierz Wielki doprowadził do znaczących zmian prawnych. Niezwykle ważna była dla niego Akademia Krakowska i wydał dla niej przywilej fundacyjny (1364). Zależało mu na kształceniu znawców prawa, a właśnie tym zajmowała się pierwsza polska szkoła wyższa.

To wszystkim znane powiedzenie pochodzi z „Roczników” Jana Długosza. Tak krakowski kanonik pisał o Kazimierzu Wielkim: Taka wielka tkwiła w nim chęć uświetnienia i wzbogacenia Królestwa Polskiego, że podejmował bardzo trudne i znaczne wydatki na budowę murowanych kościołów, zamków, miast i dworów, dokładając wszelkich starań, by Polskę, którą zastał glinianą, drewnianą i brudną, zostawił murowaną i nadał jej wielki rozgłos, co mu się też i udało. On też obudził w Polsce u wszystkich zapał do wznoszenia murowanych budowli.

Nie wszystkie te informacje są zgodne z prawdą. Okazuje się, że część z wymienionych budowli były fundacjami poprzednich władców. Niektóre zasługi Kazimierza zostały pominięte, co wiemy na podstawie analiz i badań przeprowadzonych w tym zakresie. Historykom udało się zweryfikować aż 23 mury miejskie i 60 zamków wzniesionych w trakcie panowania opisywanego tu króla.

Jednym ze słynnych osiągnięć ostatniego władcy z dynastii Piastów jest część zamku na Wawelu oraz kilka kościołów gotyckich, zlokalizowanych w różnych miejscach Polski. Trudno określić konkretne liczby, ale bez wątpienia Kazimierz Wielki znacząco przyczynił się do rozbudowy kraju. Był uważany za świetnego władcę, który dbał o swoje państwo i jego mieszkańców.

• Klubówna A., Kazimierz Wielki, Warszawa 1967.
• Wyrozumski J., Kazimierz Wielki, Wrocław 1986.