Kolumna Zygmunta. Skąd wziął się ten pomnik?

Zygmunt III Waza wstąpił na polski tron po śmierci Stefana Batorego, który był królem Polski zaledwie przez dekadę (1576-1586). Tak krótki okres panowania i nagła śmierć króla dały powód do tego, by snuć liczne teorie spiskowe. Oficjalną przyczyną śmierci Batorego miała być niewydolność nerek, ale niewykluczone, że ktoś pomógł mu odejść z tego świata.

Gdy w grudniu 1586 roku, Stefan Batory zamknął oczy po raz ostatni, rozpoczęła się walka o polską koronę. Wolną elekcję, przy wsparciu swojej ciotki – Anny Jagiellonki wygrał syn Katarzyny Jagiellonki i Jana III Wazy, wnuk Zygmunta Starego – Zygmunt III Waza.

Jego wybór na króla Polski był uznawany za kontynuację polityki jagiellońskiej. Z takiego założenia wychodziła jego ciotka – Anna Jagiellonka. Nowy król został koronowany na Wawelu 27 grudnia 1587 roku przez Stanisława Karnkowskiego.

Zygmunt III Waza zyskał poparcie Jana Zamoyskiego, który pod Byczyną rozgromił wojska jego przeciwnika – Maksymiliana III Habsburga, który uważał się za króla Polski, ponieważ został wybrany przez część szlachty. Zamoyski zmusił Habsburga, którego uwięził, do podpisania traktatu bytomsko-będzińskiego. W myśl jego postanowień, Maksymilian III zrzekał się praw do polskiej korony na rzecz Zygmunta III Wazy.

Zygmunt III Waza prowadził politykę prohabsburską, która nie była w Polsce zbyt dobrze kojarzona, szczególnie po doświadczeniach z czasów Zygmunta II Augusta, który zawarł dwa nieszczęśliwe małżeństwa z Habsburżankami. W dodatku dążył do uzyskania korony szwedzkiej, którą przejął po śmierci ojca – Jana III Wazy w roku 1592. Z uwagi na fakt, że Szwecja była wtedy krajem protestanckim, a Zygmunt III był katolikiem, został zdetronizowany.

Polski król nie dawał jednak za wygraną w walce o szwedzką koronę. W Polsce dążył do wzmocnienia władzy królewskiej i obsadzał kluczowe stanowiska przychylnymi sobie ludźmi. Szlachta uznała, że Zygmunt III Waza nastaje na ich prawa i ogranicza je. Domagano się, aby to sejm miał wpływ na decyzje monarchy.

Król dążył do dialogu z protestującymi, ale nie chcieli oni ustąpić. Mikołaj Zebrzydowski ogłosił nawet detronizację Zygmunta III Wazy. Rokoszanie wysunęli jako kandydata do tronu Gabriela Batorego. Wobec takiego obrotu spraw, Zygmunt III Waza postanowił walczyć. U jego boku walczyli: Karol Chodkiewicz i Stanisław Żółkiewski.

Ostatecznie w 1607 roku doszło do bitwy pod Guzowem, w której siły dowodzone przez Mikołaja Zebrzydowskiego poniosły klęskę. Rokosz Zebrzydowskiego osłabił pozycję króla Zygmunta III Wazy i pokazał, że szlachta powinna dążyć do osłabiania władzy królewskiej.

Mimo klęski wizerunkowej, Zygmunt III Waza, chcąc odbudować swój autorytet wymyślił sobie, że postawi sobie samemu…. pomnik! To właśnie miała być słynna Kolumna Zygmunta III Wazy w Warszawie. Monarcha przemyślał jednak sprawę i zaczął się obawiać, że to działanie może zostać odebrane jako dążenie do władzy absolutnej!

Zygmunt III Waza umarł 30 kwietnia 1632 roku po 45 latach swojego panowania w Polsce. Jego następcą został jego syn Władysław IV Waza. Nowemu królowi spodobał się pomysł ojca, żeby postawić mu pomnik. Postanowił wcielić go w życie.

Kolumnę Zygmunta III Wazy zaprojektował włoski architekt Constantino Tencalla. Był on nadwornym architektem Władysława IV Wazy. Pomnik odsłonięto 24 listopada 1644 roku.

Kolumna Zygmunta III Wazy w Warszawie została zburzona w czasie II wojny światowej, a następnie odbudowana. Gdyby nie to, statua ku czci Zygmunta III Wazy byłaby najstarszym świeckim pomnikiem w Warszawie.

• Rudzki E. Polskie królowe. Żony królów elekcyjnych, Warszawa 1990.