Koronacja Bolesława Szczodrego. Jak książę został królem?

Koronacja Bolesława Szczodrego nie była aktem wyłącznie religijnym czy narodowym. Miała głęboko polityczny charakter. W tamtym czasie w Europie trwał konflikt między papieżem Grzegorzem VII a cesarzem Henrykiem IV – tzw. spór o inwestyturę. Było to starcie o to, kto ma prawo mianować biskupów i kontrolować Kościół – cesarz czy papież.

Bolesław, jako zręczny polityk, umiejętnie wykorzystał ten spór. Zaoferował papieżowi swoje poparcie i lojalność, a w zamian uzyskał zgodę na koronację. Był to cios dla Henryka IV, który uważał się za jedynego legalnego gwaranta tytułów królewskich w obrębie dawnego imperium karolińskiego.

Jak zauważa większość historyków, Bolesław postawił wszystko na jedną kartę – papieską. I choć w krótkiej perspektywie wygrał, to w dłuższej jego wybór miał tragiczne konsekwencje. Z drugiej natomiast strony warto sobie uświadomić, iż w źródłach nie odnotowano, by Bolesław Szczodry uzyskał jakąkolwiek zgodę na swoją koronację od papiestwa!

Zanim Bolesław Szczodry przyjął koronę, musiał przygotować grunt. Najważniejsze było zapewnienie sobie poparcia Kościoła w Polsce. To właśnie duchowieństwo – biskupi, opaci, kapituły – miało ogromny wpływ na legitymizację koronacji.

Bolesław już wcześniej budował silne zaplecze kościelne. Fundował klasztory benedyktyńskie (m.in. w Mogilnie, Tyńcu i Lubiniu), obsypywał duchowieństwo darami i dbał o sprowadzanie reformowanych mnichów z Zachodu. Działania te nie były przypadkowe – miały zapewnić mu zarówno duchowe wsparcie, jak i polityczne bezpieczeństwo.

Nie bez znaczenia był również fakt, że Bolesław miał silne kontakty z Węgrami i Rusią. Był spokrewniony z Jarosławem Mądrym, a jego siostra wyszła za króla węgierskiego Béli I. W czasie, gdy cesarz Henryk IV walczył o władzę w Niemczech i z papieżem, Bolesław miał wolną rękę, by działać.

Koronacja Bolesława Szczodrego odbyła się w katedrze gnieźnieńskiej 26 grudnia 1076 roku. Choć nie zachował się szczegółowy opis ceremonii, można przypuszczać, że była wzorowana na koronacji jego przodka – Bolesława Chrobrego – z 1025 roku.

Obecność najważniejszych biskupów, uroczysta msza święta i namaszczenie świętymi olejami miały podkreślić nie tylko legalność, ale też sakralność królewskiej władzy. Władca stawał się „pomazańcem Bożym”, równym innym królom chrześcijańskiej Europy.

Wydarzenie to miało też istotny wymiar symboliczny: Polska po raz trzeci w dziejach stawała się królestwem, niezależnym od cesarstwa, z którym była podówczas skonfliktowana.

Koronacja została dobrze przyjęta przez papiestwo. Grzegorz VII widział w Bolesławie jednego z nielicznych władców, którzy otwarcie poparli jego reformy. Z kolei władcy Rusi i Węgier traktowali koronację jako naturalny krok w umacnianiu pozycji Piastów w regionie.

Inaczej sprawa wyglądała w cesarstwie. Henryk IV, wciąż uwikłany w wewnętrzne konflikty, nie zdołał zareagować militarnie, ale z pewnością koronacja Szczodrego była dla niego upokorzeniem.

Co więcej, Bolesław był jednym z nielicznych monarchów, którzy uzyskali koronę bez zgody cesarskiej i bez uprzedniego konfliktu zbrojnego.

Choć koronacja była niewątpliwym sukcesem, nie utrwaliła się na długo. W ciągu trzech lat po koronacji Bolesław popadł w konflikt z możnowładztwem i duchowieństwem. Kulminacją tych napięć była słynna sprawa biskupa krakowskiego Stanisława, którego Szczodry oskarżył o zdradę stanu i – według części źródeł – osobiście kazał zamordować.

Śmierć biskupa wywołała falę oburzenia i ostatecznie doprowadziła do buntu możnych oraz wygnania króla. W 1079 roku Bolesław musiał uciekać z kraju, a jego koronacja została de facto unieważniona. Władzę objął jego młodszy brat Władysław Herman, który nie odważył się już koronować.

• Balzer O., Genealogia Piastów, Kraków 2005.
• Grudziński T., Bolesław Szczodry. Zarys dziejów panowania, Toruń 1953.
• Delestowicz N., Bolesław II Szczodry. Tragiczne losy wielkiego wojownika 1040/1042 – 2/3 IV 1081 albo 1082, Kraków 2016.