Kościół św. Lamberta w Radomsku. Jedyna taka świątynia w Polsce

Pierwsza chrześcijańska świątynia powstała w Radomsku najprawdopodobniej już na przełomie X i XI wieku i na przestrzeni stuleci stała się świadkiem ważnych historycznych wydarzeń, którymi były m.in. radomszczańskie elekcje polskich władców – Ludwika Węgierskiego i królowej Jadwigi.

Obecna świątynia jest już jednak budowlą z drugiej połowy XIX wieku zaprojektowaną w stylu historyzmu, który korzystał z wcześniejszych wzorców architektonicznych. Jest to trójnawowa bazylika w stylu neobarokowym z imponującym masywem zachodnim, który składa się z trzech wież i stanowi dziś najbardziej charakterystyczny element radomszczańskiego krajobrazu.

Jest to jednocześnie jego chlubna wizytówka promocyjna, którą chętnie wykorzystują w swych turystycznych opracowaniach urzędnicy z centralnych urzędów samorządowych województwa łódzkiego.

Według kronikarskich zapisków pierwszy kościół w Radomsku był kościołem drewnianym, i pomimo licznych wojen i pożarów przetrwał w swej pierwotnej formie aż do początku XVI wieku. Wtedy to, w roku 1520 z inicjatywy i fundacji królowej Bony, wzniesiono na prastarym radomszczańskim wiecowym wzgórzu nową, murowaną już świątynię.

To chyba właśnie ten wizerunek przedstawia XIX-wieczna rycina. Kościół był jednonawowy z dobudowaną od zachodu wieżą, barokowym frontonem, sygnaturką na zwieńczeniu nawy głównej i prezbiterium oraz dużą kaplicą i kruchtą dobudowanymi od strony północnej świątyni. Jak podają kroniki parafialne, w roku 1729 było w nim aż 10 ołtarzy poświęconych różnym świętym.

Wcześniej ta renesansowa świątynia spłonęła dwukrotnie w wielkich pożarach jakie nawiedziły Radomsko w 1624 i 1742 roku. Po ostatnim pożarze kościoła został on odbudowany dzięki staraniom i donacji prepozyta, i jednocześnie kanonika gnieźnieńskiego oraz archidiakona uniejowskiego, ks. Jana Mlickiego oraz biskupa Ignacego Kozierowskiego, który był wówczas prałatem kanoników laterańskich w pobliskim Mstowie.

Niestety po pożarach, rabunkach, insurekcjach i zaborach radomszczańska świątynia nie odzyskała już swojego dawnego blasku i po konfiskacie mienia przez zaborców i wybudowaniu naprzeciwko niego carskiego ratusza z więzieniem kościół postanowiono w drugiej połowie XIX wieku rozebrać. W jego miejscu powstała współczesna budowla. Obecnie parafia należy do Diecezji Częstochowskiej.

Najciekawszą i najbardziej zagadkową rzeczą jest tu natomiast fakt, że jest to w skali całej dzisiejszej Polski jedyny kościół noszący patrocinium biskupa i męczennika, św. Lamberta z Maastricht, który już VIII wieku stał się głównym patronem państwa Karolingów. Pierwszy tutejszy kościół, ze względu na strategiczne położenie Radomska, leżącego wówczas na bardzo ważnym szlaku drogowym, łączącym w czasach tworzenia się monarchii pierwszych Piastów stołeczne Gniezno z Krakowem, powstał tu zapewne jako lokalne miejsce chrzcielne.

Niestety, nie wiadomo, czy  wzniesiono go w tutejszym grodzie, czy tylko w obronnej osadzie, ponieważ niemożliwe jest dziś przeprowadzenie w jego pobliżu badań archeologicznych. Jak wynika jednak z zachowanej XIX‑wiecznej ryciny świątynia stała na niewielkim wzniesieniu, co może świadczyć o ważnym protomiejskim i obronnym charakterze tego miejsca.

O historycznych związkach prastarego Radomska z Gnieznem i państwem pierwszych Piastów, może również świadczyć fakt, że tutejsza parafia należała do ważnych ośrodków duszpasterskich leżących na krańcach średniowiecznej Archidiecezji Gnieźnieńskiej. Tutaj bowiem była siedziba zarówno dekanatu jak i oficjatu, czyli kościelnego okręgu sądowego.

Proboszczami radomszczańskiej fary, noszącymi również tytuły prepozytów byli wówczas głównie prałaci i kanonicy kapituły metropolitalnej w Gnieźnie, ale nie rezydowali oni w Radomsku. Reprezentowali ich tak zwani komendarze, czyli administratorzy pełniący tymczasowo obowiązki proboszczowskie wspierani przy posługach duchownych przez wikariuszy i altarzystów.

W samym Radomsku, tuż po jego lokacji przez księcia Leszka Czarnego, już w roku 1288 powstał jeden z pierwszych na ziemiach piastowskich klasztor franciszkański oraz kościoły p.w. Świętego Ducha i kościół p.w. św. Marii Magdaleny. Świątynie pod wezwaniem Świętego Ducha były najczęściej kościołami szpitalnymi, pielgrzymkowymi i kaplicami przytułkowymi, co potwierdza lokalizację Radomska na szlaku pątniczym łączącym w średniowieczu sanktuaria patronów Polski św. Wojciecha w Gnieźnie i św. Stanisława Szczepanowskiego w Krakowie.

Miasto leżało też w pobliżu trasy pielgrzymkowej św. Jakuba Apostoła, którego średniowieczne sanktuaria znajdowały się między innymi w pobliskich Radomsku Stanowiskach, Piotrkowie Trybunalskim i Dąbrowie Zielonej.