Król Francji uciekł z Paryża w przebraniu. Zatrzymano go w Varennes

Od października 1789 roku rodzina królewska mieszkała w paryskim pałacu Tuileries. Ludwik XVI musiał przenieść się tam z Wersalu po marszu mieszkańców stolicy, którzy domagali się chleba i zmian politycznych. Przeprowadzka oznaczała znaczne ograniczenie jego niezależności, ponieważ rewolucjoniści mogli odtąd łatwiej kontrolować poczynania dworu.

W kolejnych miesiącach pozycja monarchy nadal słabła. Zgromadzenie Narodowe wprowadzało reformy ograniczające dotychczasowe uprawnienia króla, a w Paryżu rosła nieufność wobec rodziny królewskiej. Ludwik coraz wyraźniej odczuwał, że nawet jako formalna głowa państwa ma niewielką swobodę działania.

Wiosną 1791 roku doszło do wydarzenia, które dobitnie pokazało, jak bardzo zmieniło się jego położenie. Kiedy rodzina królewska próbowała wyjechać na Wielkanoc do podparyskiego Saint-Cloud, drogę zagrodził jej tłum. Monarcha nie mógł już swobodnie opuścić stolicy nawet na krótki pobyt poza miastem.

Ludwik postanowił zatem przygotować ucieczkę w tajemnicy. W organizacji przedsięwzięcia pomogli mu zaufani współpracownicy, wśród których szczególnie ważną rolę odegrał szwedzki arystokrata Axel von Fersen, blisko związany z Marią Antoniną.

Celem podróży była twierdza Montmédy, położona niedaleko wschodniej granicy Francji. Stacjonowały tam oddziały generała markiza de Bouillé, uważanego za lojalnego wobec króla. Pod ich ochroną Ludwik zamierzał odzyskać swobodę podejmowania decyzji i uwolnić się od bezpośredniej presji paryżan. Nie planował przy tym przekroczenia granicy państwa.

Przygotowania wymagały zachowania ścisłej tajemnicy. Król i jego bliscy mieli opuścić Paryż jako osoby należące do otoczenia fikcyjnie podróżującej rosyjskiej baronowej de Korff. Dzięki fałszywym tożsamościom liczyli na uniknięcie rozpoznania podczas kontroli na trasie.

Rolę baronowej powierzono markizie de Tourzel, guwernantce królewskich dzieci. Ludwik XVI występował jako służący, a razem z nim podróżowali Maria Antonina, królewska siostra Elżbieta oraz dwoje dzieci monarchy. Cała grupa miała sprawiać wrażenie zwyczajnego orszaku zamożnej cudzoziemki.

Uciekinierzy zdecydowali się podróżować wspólnie, korzystając z dużej berlina zaprzężonej w sześć koni. Tak obszerny pojazd zapewniał względną wygodę, lecz był wolniejszy i bardziej rzucał się w oczy niż mniejsze powozy. Ponadto wymagał odpowiednio zorganizowanych postojów i regularnej zmiany koni.

Plan przewidywał, że w wyznaczonych miejscach na trasie na rodzinę królewską będą czekać żołnierze gotowi zapewnić jej ochronę. Całe przedsięwzięcie zależało jednak od precyzyjnego współdziałania podróżnych, obsługi stacji pocztowych i oddziałów wojskowych.

Już podczas pierwszych etapów pojawiły się opóźnienia, które stopniowo dezorganizowały przygotowany harmonogram. Kawalerzyści oczekujący na przyjazd powozu zwracali uwagę okolicznych mieszkańców, a w niektórych miejscowościach opuścili stanowiska przed pojawieniem się monarchy. Królewska rodzina kontynuowała podróż, lecz nie mogła już liczyć na zabezpieczenie przewidziane przez organizatorów ucieczki.

W Sainte-Menehould podróżnych zauważył Jean-Baptiste Drouet, związany z miejscową stacją pocztową. Rozpoznał w jednym z pasażerów Ludwika XVI. Według popularnej relacji pomogło mu podobieństwo twarzy mężczyzny do królewskiego wizerunku umieszczonego na asygnacie, czyli pieniądzu papierowym emitowanym podczas rewolucji.

Drouet postanowił działać natychmiast. Wyruszył za powozem, aby uprzedzić mieszkańców kolejnej miejscowości i uniemożliwić podróżnym dalszą drogę. Ostatecznie rodzinę królewską zatrzymano w Varennes-en-Argonne.

Do wyznaczonego celu pozostawało wówczas około pięćdziesięciu kilometrów. Ludwik XVI nie dotarł do oddziałów wiernych generałowi de Bouillé, a jego tożsamość przestała być tajemnicą. Zamiast bezpiecznego schronienia monarcha znalazł się pod kontrolą ludzi działających w imieniu rewolucyjnych władz.

Wiadomość o zatrzymaniu króla szybko dotarła do Paryża. Zgromadzenie Narodowe wysłało do Varennes deputowanych, którzy mieli sprowadzić uciekinierów z powrotem do stolicy. Wśród nich znaleźli się Jérôme Pétion i Antoine Barnave.

25 czerwca 1791 roku rodzina królewska wróciła do Paryża pod strażą. Na ulicach zgromadziły się tłumy obserwujące przejazd, lecz tym razem nie towarzyszyły mu głośne powitania. Ludzie patrzyli na powrót monarchy w milczeniu, a konwój skierowano tak, aby ominąć część dzielnic i zmniejszyć ryzyko zamieszek.

Nieudana ucieczka miała poważne konsekwencje polityczne. Zwolennicy rewolucji coraz częściej podważali szczerość deklaracji króla, który oficjalnie współpracował ze Zgromadzeniem Narodowym, a jednocześnie próbował przedostać się pod ochronę wiernego mu wojska. Dla wielu Francuzów wydarzenia w Varennes stały się dowodem, że monarsze nie można ufać.

Część polityków nadal uważała jednak utrzymanie monarchii za konieczne. Obawiano się, że jej natychmiastowe obalenie doprowadzi do jeszcze większej destabilizacji kraju. Aby ograniczyć skutki ucieczki, Zgromadzenie podtrzymywało oficjalną wersję, według której Ludwik został porwany, a nie dobrowolnie opuścił Paryż.

Takie rozwiązanie pozwoliło kontynuować prace nad nowym ustrojem Francji. We wrześniu 1791 roku król przyjął konstytucję, która ustanawiała monarchię konstytucyjną. Nie odzyskał jednak dawnej niezależności i pozostawał pod ścisłym nadzorem.

Nieufność wobec dworu narastała w następnych miesiącach. Konflikt między monarchą a rewolucjonistami zaostrzał się, aż 10 sierpnia 1792 roku doszło do kolejnego ataku na pałac Tuileries. Ludwik XVI został pozbawiony władzy, a we wrześniu oficjalnie zniesiono monarchię.

Dawnego króla postawiono następnie przed Konwentem Narodowym. Po procesie został skazany na śmierć i 21 stycznia 1793 roku zgilotynowany w Paryżu.