Mieczysław Smorawiński. Bohater wojny 1920, ofiara Katynia

Mieczysława Smorawińskiego zaliczano do pokolenia, dla którego myśl o ojczyźnie nie była frazesem, lecz sensem życia. Już jako piętnastolatek związał się z nielegalnym ruchem młodzieży akademickiej „Zarzewie”. Po dekonspiracji w 1911 roku trafił za kraty jekaterynosławskiego więzienia.

Kara miała wyplenić konspirację, lecz stała się dla niego inwestycją w przyszłość. Więzienie zahartowało go i ugruntowało w przekonaniu o słuszności walki o niepodległość. Po powrocie z zesłania wybrał studia chemiczne na Politechnice Lwowskiej, łącząc naukę z działalnością w tajnym związku „Armia Polska”.

Działał także w Polskich Drużynach Strzeleckich, gdzie zdobył pierwsze szlify oficerskie. Te organizacje przygotowywały młodzież do przyszłej walki zbrojnej o niepodległość. Gdy Europa stanęła w ogniu Wielkiej Wojny, Smorawiński bez wahania zaciągnął się do Legionów Polskich.

Po kryzysie przysięgowym, w listopadzie 1918 roku, jako major organizował od podstaw pułki Wojska Polskiego w zachodniej Małopolsce. Działo się to już u progu walk o Lwów i Wołyń, w których jego oddziały przewracały ukraińskie barykady i wytrzymywały napór czerwonoarmistów nad Styrem i Bugiem.

Lato 1920 roku, czas największych triumfów i klęsk wojny polsko-bolszewickiej, otworzyło przed nim szansę na rozstrzygające dowództwo. Przejął IV Brygadę Piechoty, która osłaniała odwrót spod Komarowa. Następnie odpierała ataki słynnej Konarmii Budionnego pod Hrubieszowem.

Ciężko ranny dowódca musiał ratować się w szpitalu, ale już od września wrócił do walk pod Warszawą. Podjął ostatnie, zwycięskie boje pod Grodnem i nad Niemnem. Ta wojna ukształtowała go jako doświadczonego dowódcę, który potrafił prowadzić ludzi w najtrudniejszych sytuacjach.

Między wojnami błyskotliwie dopełnił edukacji. Uczył się w Wyższej Szkole Wojennej i Ecole Supérieure de Guerre w Paryżu. Następnie jako pułkownik objął dowództwo 8., potem 4. Pułku Piechoty Legionów, by w końcu stanąć na czele 6. Dywizji Piechoty w Krakowie.

W styczniu 1928 roku prezydent Ignacy Mościcki wyróżnił go stopniem generalskim, czyniąc go najmłodszym generałem brygady w armii. Wśród przełożonych cieszył się opinią twardego, surowego dla siebie, ale wyrozumiałego i sprawiedliwego dla podwładnych. Potrafił wymagać, nie zapominając o ludzkim wymiarze służby.

Kolejne dekady wypełniły mu lata służby w Grodnie i Lublinie, gdzie jako dowódca okręgu wojskowego organizował nie tylko szkolenia, lecz także przygotowania na wypadek wojny. Pracował nad koncepcjami mobilizacji, budową baz zaopatrzeniowych i strukturą obrony cywilnej.

Po śmierci Piłsudskiego, choć nie był piłsudczykiem, nie tracił autorytetu. Potrafił prowadzić żołnierzy własnym przykładem, a nie partyjnymi deklaracjami. Jego podwładni cenili go za sprawiedliwość i troskę o ich los.

Smorawiński reprezentował typ oficera, który łączył profesjonalizm z ludzkim podejściem do żołnierzy. W czasach, gdy armia przechodziła różne reformy i reorganizacje, potrafił zachować stabilność i wysoki poziom wyszkolenia swoich jednostek.

Po wybuchu wojny dowodził na Lubelszczyźnie, gdzie mimo rozpaczliwego położenia próbował organizować opór wobec niemieckiego naporu. Gdy brakowało amunicji, ludzi, a morale spadało, Smorawiński osobiście sprawdzał posterunki i odwiedzał szpitale. Starał się utrzymać ład w wojsku i wśród cywilów, nie znosząc sprzeniewierzenia się żołnierskiej przysiędze.

17 września, kiedy Sowieci zajęli Słonim, a potem Brześć, Smorawiński, podobnie jak inni wyżsi dowódcy, miał do wyboru desperacką walkę lub poddanie się. Zachował zimną krew i postanowił nie narażać ludności cywilnej. Nie zdecydował się na przedłużanie walki bez szans na wsparcie, choć mógł uciec, ratując siebie.

Gdy się poddał, został najpierw rozmieszczony w obozie przejściowym na terenie radzieckiej Ukrainy. Następnie wywieziono go do Kozielska, gdzie czekał na deportację w głąb ZSRR. Wraz z tysiącami innych polskich oficerów znalazł się w rękach NKWD.

Nikt z polskich dowódców nie spodziewał się, że ZSRR okaże się jeszcze większym wrogiem niż Niemcy. Sowieci systematycznie planowali likwidację polskiej elity wojskowej, co miało ułatwić im przyszłą kontrolę nad Polską.

9 kwietnia 1940 roku Mieczysław Smorawiński został zamordowany w lesie katyńskim. Egzekucji dokonał sowiecki aparat bezpieczeństwa, a zwłoki, pogrzebane w masowym grobie, ekshumowano dopiero w 1943 roku podczas niemieckich dochodzeń. Był jednym z pierwszych polskich oficerów, którego nazwisko wymienili niemieccy propagandyści podczas makabrycznej prezentacji grobów.

Był także jedną z tych postaci, których śmierć upamiętnia się dziś nie tylko na cmentarzach, lecz także w podręcznikach i tablicach pamięci. Rodzina generała czekała na niego do końca wojny. Żadna oficjalna notka, żaden telegram, tylko bolesny brak i milczenie, które przerwały dopiero świadectwa świadków oraz dokumentacja ekshumacji.

O tragicznych losach Smorawińskiego przypomniał światu między innymi Andrzej Wajda w filmie „Katyń”. Przywrócił pamięć o losach całego pokolenia dowódców, którzy zamiast szabli, dostali kulę w tył głowy. Była to sowiecka, fałszywa plama na czci narodu polskiego.