Mniszek 1939. Zapomniana zbrodnia na Pomorzu

Wehrmacht wkroczył do Świecia już 3 września 1939 roku, zaledwie dwa dni po rozpoczęciu inwazji. Błyskawiczność, z jaką Niemcy przejęli kontrolę nad miastem, zapowiadała charakter całej okupacji – bezwzględny i metodyczny. Początkowo władzę sprawowała komendantura wojskowa, ale prawdziwa machina terroru ruszyła wraz z przybyciem cywilnych funkcjonariuszy partyjnych.

Kluczową postacią okazał się Max Rampf, przysłany z Gdańska protegowany gauleitera Forstera. To on objął funkcję landrata powiatu świeckiego i szefa lokalnych struktur NSDAP. Równolegle SS-Sturmbannführer Teetzmann rozpoczął organizowanie Selbstschutzu – paramilitarnej formacji złożonej z miejscowych Niemców, którzy przed wojną żyli obok swoich polskich sąsiadów. Teraz mieli stać się ich katami.

Dowództwo Selbstschutzu w powiecie przejął wkrótce Hans Joachim Modrow, właściciel majątku ziemskiego w Jastrzębiu. Z kolei w samym Świeciu władzę nad tą formacją sprawował dentysta Herbert Sattelmeyer. Zwykli ludzie, lokalni Niemcy, którzy znali swoje ofiary z widzenia, a nieraz z codziennych kontaktów, teraz decydowali o ich życiu i śmierci.

Aresztowania rozpoczęły się niemal natychmiast. Niemcy realizowali na Pomorzu tzw. akcję „Inteligencja” – plan systematycznej eksterminacji polskich elit. Nauczyciele, urzędnicy, przedsiębiorcy, działacze społeczni, duchowni – wszyscy, którzy mogli stanowić zaplecze przyszłego oporu, znaleźli się na listach proskrypcyjnych. Ale ofiarami padali również ci, do których członkowie Selbstschutzu żywili zwykłe osobiste urazy.

9 września 1939 roku około 200 Polaków stawiło się na rynku w Świeciu. Wezwano ich oficjalnie do rejestracji i skierowania do pracy. Był to podstęp. Wszystkich aresztowano i osadzono w więzieniu sądowym. Ten sam los spotykał uciekinierów wojennych, którzy nieświadomi zagrożenia wracali do swoich domów.

Aresztowanych przetrzymywano w kilku miejscach: w świeckim więzieniu, w opuszczonych pawilonach miejscowego szpitala psychiatrycznego, w gorzelni w Luszkówku, w więzieniu w Nowem nad Wisłą oraz w budynkach zakładu misyjnego księży werbistów w Górnej Grupie. Warunki były wszędzie podobne – fatalne. Głód, ciasnota, tortury i nieustanne szykany miały złamać więźniów jeszcze przed egzekucją.

Masowe rozstrzeliwania w żwirowni pod Mniszkiem rozpoczęły się w październiku 1939 roku. Jako pierwsi zginęli więźniowie polityczni ze Świecia oraz pacjenci tamtejszego Zakładu Psychiatrycznego. Była to część osławionej Akcji T4 – nazistowskiego programu eksterminacji osób uznanych za „niewarte życia”, który w Polsce realizowano równolegle z akcją wymierzoną w inteligencję.

Z około 1700 pacjentów świeckiego szpitala zamordowano ponad tysiąc. Wywożono ich partiami po 60 osób, począwszy od 15 października. Przed transportem aplikowano im środki uspokajające i przebierano w starą odzież. Na miejscu spychano ich trójkami lub czwórkami do wykopanych dołów i rozstrzeliwano. Wśród ofiar znalazło się 120 dzieci, które zwabiono na ciężarówki obietnicą wycieczki.

Cynizm tej zbrodni przekracza granice wyobraźni. Opiekunowie, którzy przez lata troszczyli się o swoich podopiecznych, musieli patrzeć, jak ich pacjentów wywozi się na śmierć. A dzieci do ostatniej chwili nie wiedziały, że jadą na egzekucję.

Świadkowie opisywali egzekucje w Mniszku jako przedsięwzięcie niemal przemysłowe w swojej regularności. Kolumny ciężarówek wypełnionych skazańcami przyjeżdżały średnio co dwa do trzech dni, eskortowane przez motocyklistów. Jednorazowo przybywało od 5 do 10 pojazdów, ale zdarzały się dni, gdy transporty nadchodziły nawet trzykrotnie.

Skazańców przywożono głównie ze Świecia, Grudziądza i Nowego nad Wisłą. Na miejscu spędzano ich do wcześniej przygotowanych dołów. Rozstrzeliwania zaczynały się zwykle o godzinie 18:00 i trwały do północy. Egzekucje odbywały się w świetle reflektorów tych samych ciężarówek, którymi przywieziono ofiary. Strzelano w tył głowy lub z broni maszynowej.

Ci, którzy po salwach wykazywali jeszcze oznaki życia, byli dobijani łopatami i kijami. Niektórych zakopywano żywcem. Skazańców próbujących stawiać opór wieszano na prowizorycznej szubienicy, której fragmenty zachowały się do dziś. Las otoczono strażnikami i tablicami ostrzegającymi, że każdy, kto przekroczy granicę strefy, zostanie zastrzelony bez ostrzeżenia.

Choć największa fala mordów przypadła na okres od października 1939 do kwietnia 1940 roku, żwirownia w Mniszku służyła jako miejsce straceń przez niemal całą okupację. W kolejnych latach ginęli tam Polacy z ruchu oporu, Żydzi oraz jeńcy wojenni. Wśród ofiar znajdowali się żołnierze radzieccy, a prawdopodobnie także angielscy i francuscy.

Paradoksalnie to właśnie jeńców wykorzystywano do zacierania śladów zbrodni. Więźniowie z ZSRR byli zmuszani do wykopywania i palenia zwłok. Po wykonaniu zadania sami stawali przed plutonem egzekucyjnym. Niektóre źródła wspominają, że przy tej makabrycznej pracy zatrudniano również jeńców francuskich.

Po wojnie, w 1947 roku, podczas prac porządkowych natrafiono w Mniszku na ludzkie szczątki. Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Bydgoszczy zdołała ustalić tożsamość zaledwie 44 osób. Reszta z blisko 10 000 ofiar pozostaje bezimienna, pogrzebana we wspólnych mogiłach w miejscu, które przed wojną było zwykłą żwirownią.