Niepełnosprawni władcy Europy. O tym nie uczą w szkołach

O ślepocie księcia Mieszka I pisał Gall Anonim. Zdaniem tego kronikarza z XII wieku, Mieszko I miał być niewidomy przez pierwsze siedem lat swojego życia. W swoje siódme urodziny Mieszko miał cudownie odzyskać wzrok.

Współcześni historycy sugerują, że wcale nie chodziło tutaj o to, że pierwszy historyczny władca Polan nie widział. Ślepota była symbolem tego, że Mieszko tkwił w pogaństwie, a odzyskanie wzroku było zapowiedzią, że wkrótce władca przyjmie chrzest i dozna oświecenia.

Historycy zwracają uwagę, że motyw ślepoty, a następnie cudownego odzyskania wzroku przez Mieszka I podczas uczty w dniu jego siódmych urodzin był charakterystyczny dla średniowiecznych opisów. Odzyskanie wzroku i wyjście ze ślepoty, oznaczało nawrócenie się na chrześcijaństwo.

Językoznawcy dodają do tego również, że etymologia imienia „Mieszko”, mogła odnosić się do czasownika mrugać lub mrużyć oczy. Stąd też mogła powstać legenda o ślepocie Mieszka I. Warto zaznaczyć, że poza opisem pozostawionym przez Galla Anonima, nie mamy żadnych innych źródeł potwierdzających informacje, że nasz pierwszy historyczny władca był niewidomy.

Niepełnosprawność Elżbiety Łokietkówny, czyli córki Władysława Łokietka i Jadwigi Kaliskiej, związana była ze skandalem obyczajowym, do którego w 1329 roku, miało dojść na Węgrzech. Wówczas to brat Elżbiety Łokietkówny, najmłodszy syn Łokietka miał udać się na węgierski dwór swojego szwagra – Karola Roberta Andegaweńskiego i jego trzeciej żony – Elżbiety Łokietkówny właśnie. Kazimierz, jeszcze jako królewicz miał na Węgrzech uczyć się sztuki rządzenia.

Ponieważ jednak był to typ kobieciarza, przypomnijmy, że miał już wtedy żonę – Annę Aldonę Giedyminównę, to spodobała mu się dwórka Elżbiety Łokietkówny. Nazywała się Klara Zach. Aby zwabić ją do komnaty, w której przebywał królewicz Kazimierz, udał on chorego, a królowa Węgier poprosiła dwórkę o prywatną rozmowę w tej komnacie. Wyprosiła służbę. Po tym, jak zamieniła z dziewczyną kilka słów, sama wyszła z komnaty, zostawiając ją sam na sam z bratem. Wtedy Kazimierz miał zgwałcić Klarę. Jednocześnie po wszystkim, została ona zobowiązana do tego, by niczego, o tym co tam zaszło, nie mówić ojcu – Felicjanowi Zachowi.

Okazało się jednak, że Klara nie dotrzymała słowa i opowiedziała ojcu o gwałcie, jakiego wobec niej miał dopuścić się przyszły król Polski. Zdenerwowany Felicjan Zach wtargnął – 17 kwietnia 1330 – do komnaty, w której węgierska rodzina królewska spożywała posiłek i chciał zaatakować króla Węgier, Karola Roberta Andegaweńskiego. Monarcha schronił się pod stołem, a Elżbieta Łokietkówna zasłoniła go własnym ciałem. Wtedy Felicjan Zach odciął królowej mieczem cztery palce. Od tej pory była pogardliwie nazywana Królową Kikutą. Felicjan Zach próbował następnie zabić królewskich synów, ale został obezwładniony przez królewską straż i zabity.

Współcześni historycy uważają, że motywem Felicjana Zacha wcale nie był gwałt królewicza Kazimierza na Klarze Zach, lecz prywatne porachunki między Felicjanem a Karolem Robertem. Natomiast tę opowieść wymyślili Krzyżacy, którzy chcieli zdyskredytować następcę polskiego tronu w oczach opinii publicznej. Za zamach na króla, na ród Zachów spadły potężne represje. Ród został wymordowany, a Klara Zach oszpecona, obcięto jej uszy, nos i wargi i obwożono po wszystkich węgierskich miastach, jako przestrogę, że taki los czeka każdego, kto podniesie rękę na króla.

Jan Luksemburski był królem Czech i tytularnym królem Polski (do roku 1335). Przez całe życie zmagał się z poważną wadą wzroku, który w końcu całkowicie stracił. Mimo że władcy zapewne do śmiechu nie było, to prowadziło to czasami do zabawnych sytuacji.

Pewnego razu, gdy Jan prowadził rozmowy z Albrechtem II Kulawym, to po ich zakończeniu  obaj władcy nie mogli wydostać się z komnaty, w której prowadzili dyskusję. Jan Luksemburski był niewidomy i nie mógł znaleźć klamki, by otworzyć drzwi, a Albrecht II Kulawy widział klamkę, ale nie mógł do niej dojść, bo miał problemy z poruszaniem się.

Innym razem król Kazimierz Wielki zaproponował Janowi Luksemburskiemu pojedynek. Ten, kto go wygra, będzie mógł zrobić z pokonanym, co będzie chciał. Jan Luksemburski powiedział ironicznie, że przyjmie wyzwanie tylko wtedy, gdy Kazimierz Wielki również straci wzrok.

Jan Luksemburski zginął tragicznie, podczas bitwy pod Crécy, która była rozgrywana w ramach wojny stuletniej. Król Czech wypełnił w ten sposób zobowiązania wobec króla Francji – Filipa VI Walezjusza, którego był lennikiem. Mimo ostrzeżeń nie zaniechał walk, kazał się zanieść w miejsce, gdzie toczyła się największa walka. Zginął od strzał angielskich łuczników – 26 sierpnia 1346 roku.

Karol IX Walezjusz był synem Katarzyny Medycejskiej i Henryka II Walezjusza. Objął tron francuski w roku 1560, kiedy zmarł jego brat – Franciszek II Walezjusz. Na lata panowania Karola IX przypadł okres wojen religijnych z hugenotami, w tym krwawe wydarzenia z Dnia św. Bartłomieja (24 sierpnia 1572).

Karol IX Walezjusz chorował na depresję maniakalną z napadami furii. Podczas ataków tej choroby zabijał pałacowe małpy i stanowił zagrożenie dla otoczenie. Regencję w jego imieniu sprawowała Katarzyna Medycejska. Król zmarł w 1574 roku, a tron po nim przejął Henryk Walezy.

Elżbieta Habsburżanka była córką cesarza Ferdynanda I Habsburga i Anny Jagiellonki. Żoną Zygmunta Augusta była od 6 maja 1543 roku, a jej małżeństwo trwało tylko przez 1,5 roku, bo zmarła 15 czerwca 1545 roku. Chorowała na epilepsję, co sprawiało, że wstydził się jej własny mąż. Nie chciał pokazywać się z nią publicznie.

Teściowa Elżbiety Habsburżanki – Bona Sforza d’Aragona robiła wszystko, by rozdzielić małżonków i uprzykrzyć życie schorowanej synowej. Gdy Zygmunt August chciał spędzić noc z żoną, to Elżbieta musiała przyjść do jego komnaty, a nie odwrotnie. Bardzo ją to stresowało i powodowało ataki epilepsji.

W końcu, w 1544 roku, Zygmunt August udał się na Litwę, by objąć tron wielkoksiążęcy. Elżbieta udała się w ślad za nim. Tam spotkała ją śmierć. Zmarła 15 czerwca 1545 roku, w wieku niespełna 19 lat.

Niepełnosprawność władców była różna, fizyczna, psychiczna. Czasami uniemożliwiała im samodzielne rządzenie, czasami była powodem upokorzenia. Jednak to pokazuje, że władcy to też ludzie, którzy borykali się z takimi samymi problemami, jak każdy z nas.

• Cynarski S., Zygmunt II August, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź 1988.
• Faron B., Piastówny na tronach Europy, Kraków 2019.
• Iwańczak W., Jan Luksemburski, Warszawa 2012.