Robert Chodasiewicz. Najbardziej awanturniczy Polak XIX wieku

Urodzony 29 lutego 1832 roku w Wilnie Robert Adolf Chodasiewicz znalazł się w mundurze wbrew własnej woli. To właśnie udział ojca Szymona w powstaniu listopadowym zadecydował o losie młodych Chodasiewiczów – władze carskie wymierzyły rodzinie represje, zmuszając synów do służby w rosyjskiej szkole wojskowej. Paradoksalnie, ta forma kary stała się początkiem niezwykłej kariery.

Po ukończeniu szkoły kadetów Robert kontynuował edukację w prestiżowej Szkole Oficerskiej w Petersburgu, specjalizując się w topografii. Ta wiedza okazała się kluczowa dla jego późniejszych dokonań. Jako młody podporucznik został wysłany na front wojny krymskiej, gdzie los raz jeszcze pokazał mu nieoczekiwaną drogę.

Uczestnicząc w słynnej bitwie pod Bałakławą, Chodasiewicz stanął przed wyborem, który zmienił całe jego życie. 5 marca 1855 roku dokonał desperackiego kroku – przeszedł na stronę brytyjską. Po krótkim internowaniu wykorzystał swoje kompetencje, pomagając w budowie jednostki wywiadowczej. Gdy armaty umilkły, udał się do Anglii i opublikował książkę o wojnie krymskiej, stając się świadkiem historii, który zdecydował się opowiedzieć prawdę.

Europa okazała się za ciasna dla niespokojnego ducha Chodasiewicza. Po krótkich podróżach po kontynencie zaciągnął się do tureckiej armii, gdzie trafił do polskiej jednostki. Jego umiejętności topograficzne znalazły zastosowanie podczas wytyczania grecko-tureckiej granicy w Tesalii – zadania wymagającego nie tylko wiedzy technicznej, ale także dyplomatycznej finezji.

Rok 1862 przyniósł kolejny zwrot. Zakończywszy pięcioletnią służbę u Turków, Chodasiewicz przepłynął Atlantyk i znalazł się w sercu amerykańskiej wojny secesyjnej. Opowiedział się po stronie Unii, co zaprowadziło go wprost do sztabu przyszłego prezydenta Ulyssesa Granta. Ta służba wykraczała daleko poza zwykłą znajomość wojskową – obaj mężczyźni nawiązali szczerą przyjaźń.

Jako oficer artyleryjski i inżynier, polski emigrant uczestniczył w budowie fortyfikacji wokół Waszyngtonu i w Wirginii. Jego doświadczenie z europejskich pól bitew pozwoliło mu skutecznie wspierać siły Unii. Po zakończeniu wojny jego ekspertyza została doceniona – objął stanowisko inżyniera w kopalni węgla w Pensylwanii, a następnie trafił do Departamentu Inżynieryjnego w Nowym Jorku.

Spotkanie z Domingo Faustino Sarmiento, argentyńskim posłem i przyszłym prezydentem tego kraju, otworzyło przed Chodasiewiczem kolejny rozdział. W 1865 roku, gdy pierwsza faza wojny paragwajskiej była w pełnym rozkwicie, polski oficer otrzymał propozycję, której nie mógł odrzucić. Argentyna potrzebowała doświadczonych inżynierów wojskowych.

W październiku tego samego roku Chodasiewicz przybył do Buenos Aires jako kapitan korpusu inżynieryjnego. Jego rola wykraczała poza standardowe obowiązki – opracowywał plany fortyfikacji i kierował pracami zarówno pod argentyńskim, jak i brazylijskim dowództwem. Jednak to, co miało nastąpić, przeszło do historii jako jego największe osiągnięcie.

6 lipca 1866 roku Chodasiewicz wzniósł się w powietrze na pokładzie balonu obserwacyjnego własnej konstrukcji. Ten lot był pierwszym w historii Ameryki Południowej zwiadem lotniczym. W erze, gdy lotnictwo wojskowe nie istniało, polski inżynier wprowadził armię argentyńską w nową erę prowadzenia wojny. Możliwość obserwacji pozycji wroga z powietrza dawała ogromną przewagę taktyczną.

Robert Adolf Chodasiewicz zmarł 17 sierpnia 1896 roku w Buenos Aires, daleko od rodzinnego Wilna. Jego życie było nieustanną podróżą – geograficzną, wojskową i intelektualną. Od przymusowej służby w armii carskiej, przez dezercję do Brytyjczyków, służbę u Turków i w armii Unii, aż po finalne osiedlenie się w Argentynie, Chodasiewicz uosabiał typ XIX-wiecznego awanturnika z misją.

Jego przydomek „ojca argentyńskiego lotnictwa” nie był przesadą. W czasach, gdy bracia Wright dopiero przyszli na świat, polski inżynier już wykorzystywał powietrze do celów wojskowych. Balon obserwacyjny Chodasiewicza stanowił prekursorskie rozwiązanie, które antycypowało to, co w XX wieku stanie się fundamentem nowoczesnej wojny.