Śmierć Bezpryma. Ostatnie dni tyrana, którego historia próbowała wymazać

Wszystko zaczęło się od spisku. W 1031 roku Bezprym powrócił do Polski z pomocą wschodnich sąsiadów. Jego młodszy brat, Mieszko II Lambert, właśnie próbował ratować resztki państwowości po konflikcie z Niemcami i utracie Łużyc.

Ale Bezprym postanowił wykorzystać słabość kraju. Wspólnie z księciem Jarosławem Mądrym najechał ojczysty kraj od wschodu, podczas gdy z zachodu nadciągały wojska cesarza Konrada II.

Nie był to triumf bohatera, ale skuteczny zamach stanu. Mieszko II musiał uciekać – i to nie byle gdzie, bo aż do Czech, gdzie spotkał go los godny antycznej tragedii: więzienie i kastracja. Zdetronizowany król, upokorzony i zmasakrowany, nie miał już szansy na walkę. A Bezprym mógł rozsiąść się na tronie.

Nowy władca Polski, zamiast skupić się na naprawie kraju, postanowił dokonać czystki. Rozpoczął brutalne prześladowania wszystkich, którzy mogli choćby pomyśleć o lojalności wobec Mieszka II. Wpierw uderzył w możnych, potem w duchowieństwo, a na koniec w zwykłych ludzi.

Historycy mówią tu wprost o „fali terroru”. Nie był to rząd prawa ani rozsądku – tylko władza oparta na strachu, przemocy i represjach.

Co więcej, Bezprym nie zatrzymał się na tym. Z własnej woli – i prawdopodobnie bez żadnego przymusu – wysłał insygnia królewskie do cesarza Konrada II, rezygnując z tytułu króla Polski. To gest, który wielu badaczy uznaje za akt hańby. Polski władca uznał zwierzchnictwo Cesarstwa i symbolicznie oddał koronę – tę samą, którą zdobył jego ojciec z takim trudem i dumą.

Analitycy nie mają złudzeń. Bezprym został znienawidzony do tego stopnia, że niemal całkowicie wymazano go z dziejów. Lokalne roczniki i kroniki omijały jego imię, jakby istnienie tyrana było zbyt hańbiące, by je zapisać. Władca, który przez kilka miesięcy zrujnował kraj, miał zniknąć nie tylko z tronu, ale i z pamięci!

Wybitny mediewista Gerard Labuda pisał o nim z dystansem, ale i grozą. Inni natomiast historycy przyznają: nie sposób dziś dociec, ile z brutalnych aktów było efektem paranoi, a ile – zimnego wyrachowania. Faktem pozostaje, że za Bezpryma Polska popadła w totalny kryzys – wewnętrzny i międzynarodowy.

Śmierć Bezpryma była szybka, gwałtowna i tajemnicza – zupełnie jak jego panowanie. Według niemieckiego rocznikarza z Hildesheimu, książę został zamordowany przez „swoich” – a więc ludzi z najbliższego otoczenia. Autor dodaje, że stało się to z „poduszczenia braci”.

Jedni wskazują na Mieszka II, a inni – na Ottona, najmłodszego z braci. Ten drugi początkowo współpracował z Bezprymem, ale najwyraźniej szybko przejrzał, że z szaleńcem nie da się budować przyszłości. Według części źródeł Mieszko zdołał zmontować koalicję przeciwko bratu jeszcze przed powrotem z Czech.

Nie brakuje jednak głosów sceptycznych. Choć rocznikarz hildeshemski wspomina o knowaniach braci, nie wskazuje nikogo wprost. Takie braki nie są przypadkowe. Jak sugerują badacze, informacje mogły pochodzić „z trzeciej ręki”, oparte na plotkach i domysłach. Trudno dziś rozstrzygnąć, kto dokładnie wydał wyrok – ale jedno jest pewne: wyrok wykonano skutecznie.

Daty nie są tu zupełnie jednoznaczne. Profesor Gerard Labuda wskazuje na marzec 1032 roku. Inna badaczka, Aniela Pospieszyńska, proponuje początek kwietnia.

Kluczowa okazała się wzmianka z niemieckiej kroniki Annalisty Saxo. Tam wiadomość o śmierci Bezpryma pojawiła się zaraz po opisie obchodów Wielkanocy przez cesarza Konrada II, która w 1032 roku przypadała na 2 kwietnia. To zawęża możliwy przedział czasowy – Bezprym zginął najprawdopodobniej w pierwszym tygodniu kwietnia.

To pytanie pojawia się nie bez powodu. Mieszko miał motyw, miał żal – i miał wszystko do odzyskania. Ale czy miał możliwości? Wiemy, że w czasie śmierci Bezpryma Mieszko II nadal przebywał w czeskim więzieniu, zamknięty przez księcia Udalryka. Jego pozycja była żałosna – pokonany, okaleczony i odarty z królewskiego majestatu.

Dlatego wielu historyków uważa, że Mieszko nie mógł bezpośrednio kierować zamachem. Mógł jednak inspirować, planować z wyprzedzeniem, a może wysłać ludzi, którzy dokończyli dzieła po jego uwolnieniu. Ale nawet to nie jest pewne.

Jeszcze ciekawiej wypada analiza dzieła kapelana Konrada II – Wipona. To on dostarczył materiału do tzw. Roczników hildesheimskich. I to on napisał wprost, że Bezprym został zamordowany „przez kogoś ze swego otoczenia”.

Brzmi to o wiele bardziej prawdopodobnie – zamach mógł być dziełem sfrustrowanych możnych, strażników, doradców. Kogoś, kto widział z bliska, jak wygląda tyrania i wiedział, że Bezprym musi zginąć, jeśli Polska ma przetrwać.

Po śmierci Bezpryma sytuacja w kraju nie poprawiła się od razu. Terytorium Polski zostało podzielone między trzech Piastów: Mieszka II, Ottona i Dytryka. Dopiero rok później Mieszko odzyskał pełnię władzy, ale już nie koronę. Po Bezprymie została wyrwa – polityczna, moralna i historyczna. Wyrwa, której długo nie dało się zasypać.

Dla wielu badaczy Bezprym to symbol tego, jak wielką cenę płaci się za rządy bez mandatu, oparte na zdradzie i przemocy. I jak niebezpieczne bywają układy z zewnętrznymi siłami, jeśli własny kraj traktuje się jak prywatną zdobycz.

Niniejszy tekst powstał na podstawie książki dr Mariusza Sampa 1031. Pierwszy rozbiór Polski (Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2022).