Synobójstwo Iwana Groźnego. Dlaczego car zabił swego następcę?

Carewicz Iwan był bowiem, jak celnie zauważył Andrzej Andrusiewicz, „wcieleniem wad i zalet ojca i nawet fizycznie był do niego podobny. Obaj byli impulsywni, podejrzliwi i chytrzy, razem odrąbywali głowy carskim wrogom, uczestniczyli w rozpuście, zabójstwach i torturach, modlitwach i pokutniczych peregrynacjach. Wspólnie organizowali swoje śluby, wymieniali się żonami, otaczali nałożnicami”.

Młody Iwan był również oczytany i miał zdolności literackie. Dodatkowo wspierał ubogich i dawał znaczne sumy pieniężna klasztorom. Przyciągał uwagę cudzoziemców, którzy się nim wręcz zachwycali.

Niniejszy tekst stanowi fragment książki dr Mariusza Sampa Szach-mat. Jak umierali władcy Rosji (Wydawnictwo Hi:story, Kraków 2024), opowiadającej o ostatnich chwilach poprzedników Putina.

Do dziś nie wyjaśniono, dlaczego dwaj Iwanowie się ze sobą starli. Przyczyn mogło być mnóstwo i trudno wyrokować, która z nich bezpośrednio wywołała kłótnię.

Według jednego z rosyjskich latopisów starszy z mężczyzn zaczął się awanturować, ponieważ młodszy domagał się wyekspediowania wojsk z odsieczą dla obleganego przez Polaków Pskowa.

Podobną wersję wydarzeń, lecz wzbogaconą o wiele szczegółów, można znaleźć w przekazach powstałych poza Carstwem Rosyjskim. Na ich podstawie utrzymuje się, że carewicz zamierzał osobiście wyruszyć na front i przejąć kontrolę nad całością armii carskiej, co nie spodobało się kipiącemu złością ojcu, który natychmiast wyładował swój gniew na krnąbrnym synu.

Według jeszcze innej grupy źródeł car Iwan Groźny oburzył się na potomka, ponieważ ten bez jego zgody przekazał któremuś z bojarów kilka koni.

Polecamy również: Okrucieństwa Iwana Groźnego. Sporządził specjalną instrukcję bicia żony

Na sam koniec warto wspomnieć o relacji Antonia Possevina pod tytułem Moscovia, wydanej drukiem w 1586 roku. Autor tego tekstu był wytrawnym dyplomatą i jako legat papieski opisał wnikliwie historię państwa rosyjskiego pod rządami Iwana Groźnego.

Według Possevina carewicz, będący w chwili śmierci już dojrzałym mężczyzną, wstawił się za swoją ciężarną żoną Heleną, którą w przypływie gniewu pobił jego nieobliczalny ojciec. Rozwścieczony Iwan Groźny rzucił się więc również na syna i ugodził go okutą laską w głowę.

Z tej samej relacji wynika, iż cios był tak mocny, że powalił młodego Iwana na ziemię. Kiedy starszy z mężczyzn oprzytomniał i zrozumiał, co się stało, zaczął błagać syna – oraz niebiosa – o wybaczenie, próbując jednocześnie tamować krew wypływającą z zadanej rany.

Polecamy również: Mumia Lenina. Dyktatora próbowano zabić nawet po jego śmierci

Krwotok udało się wprawdzie zatrzymać, ale raniony carewicz nie odzyskał już zdrowia. Chorował przez dziesięć dni. Na nogi usiłowali go postawić najlepsi moskiewscy lekarze. Krzątali się wokół niego dniami i nocami, ale podjęte przez nich działania ostatecznie nie przyniosły rezultatu.

Przy umierającym powoli następcy tronu pojawili się dodatkowo sprowadzeni przez Iwana Groźnego znachorzy i wróżbici, ale i oni nie byli w stanie nic zrobić.

Niektórzy badacze twierdzą nawet, że udział znachorów w procesie leczenia przyniósł efekt odwrotny do oczekiwanego, a stan pacjenta zdecydowanie się pogorszył. Jeśli rzeczywiście tak było, to car, szukający na gwałt ratunku dla syna, przyspieszył tylko jego odejście.

Polecamy również: Śmierć Katarzyny II. Rozpustna caryca konała w potwornych męczarniach

Zrozpaczony Iwan Groźny, nie wiedząc, jak jeszcze może pomóc, włożył pokutny strój i bez ustanku modlił się, aby Bóg nie odbierał mu potomka. Klęczał długimi godzinami przy ikonach, wymawiając głośno imię chorego. Z jego polecenia o zdrowie carewicza modlono się również żarliwie w cerkwiach.

Niestety, wszystkie te zabiegi i starania okazały się daremne – Iwan Iwanowicz zmarł 19 listopada 1581 roku.

Niedługo potem z życiem rozstała się również jego żona Helena, która wcześniej poroniła. Tak przynajmniej głosiła jedna z funkcjonujących w owym czasie teorii. Według innej natomiast kobieta po poronieniu znalazła się w klasztorze i tam dożyła swoich dni.

Polecamy również: Brutalna śmierć Pawła I. Zamachowcy nie okazali litości nawet trupowi

Synobójstwo – czemu nie można się dziwić – odbiło się mocno na kondycji psychicznej Iwana Groźnego. W dniu, w którym pochowano jego imiennika, podążał on za konduktem pogrzebowym. Miał na sobie mnisi strój, pozbawiony wszelkich oznak władzy carskiej.

W soborze Archangielskim, w którym spoczęły zwłoki niedoszłego następcy tronu, Iwan Groźny – jak opisał to jeden ze świadków – „wyrywał sobie włosy z głowy i brody jak szaleniec, lamentował i biadał”. Drapał paznokciami ściany i wykrzykiwał imię syna. Na wypominki za duszę carewicza Iwan przekazał wielkie darowizny dla klasztorów.

Ze stratą syna car Iwan nie potrafił się pogodzić aż do końca swoich dni. Przykładowo w styczniu 1583 roku w ławrze Troicko-Siergijewskiej w rytualny sposób poniżał się, wrzeszcząc wniebogłosy i waląc głową o posadzkę.

Polecamy również: Zagłada Nowogrodu Wielkiego (1570). Ofiary gotowano żywcem, a niemowlęta topiono

Zapewne w ramach ekspiacji za ciężki grzech synobójstwa Iwan Groźny jeszcze w 1582 roku ułaskawił wszystkie ofiary, które do tej pory posłał na tamten świat. Z jego rozkazu sporządzono listę osób straconych w różnych okresach jego panowania, kopie tego spisu rozesłano następnie po monasterach i tam modlono się za dusze zabitych.

Podjęte działania miały związek z religijnością cara, która w omawianym okresie znacznie się pogłębiła. Sam władca uważał się za człowieka bardzo pobożnego. Podobnie sądzili jego poddani – już za życia dostrzegali w nim znamiona świętości i otwarcie nazywali go „szaleńcem Chrystusa”.

Iwan od najmłodszych lat odbywał podróże po rozległym państwie, odwiedzał też wiele klasztorów, gdzie przez długie godziny modlił się żarliwie na klęczkach. Modlitwy znał dzięki nauczycielom zatrudnionym jeszcze przez jego rodziców. Kiedy dorósł, na własną rękę zdobywał wiedzę, zaczytując się w księgach religijnych.

Dodatkowo Iwan Groźny pisał nuty do modlitw, a także układał psalmy i pieśni na podstawie przypowieści ewangelicznych. W jednym z napisanych przez siebie traktatów wyraził żal za wszystkie popełnione grzechy, a za najgorsze przewinienie wobec Boga uważał przekroczenie przykazania: „Nie zabijaj”. Piętnował dzieciobójstwo, zabójstwo duchownego czy bezpodstawne oskarżanie drugiego człowieka.

Co charakterystyczne, wypowiedzi Iwana Groźnego niewiele miały wspólnego z rzeczywistością. Za jego rządów przelano przecież morze krwi, często z błahych lub urojonych powodów.

Z tych też względów w literaturze przedmiotu można spotkać się z opinią, że car cierpiał na poważną chorobę umysłową. Tezę tę wysunęli już pod koniec XIX wieku rosyjscy psychiatrzy, a podchwycili ją niektórzy historycy. Część z tych ostatnich przypisywała władcy manię prześladowczą.

Amerykański historyk Richard Hellie stwierdził, że Iwan Groźny był paranoikiem. Badacz w swoich wnioskach dopuścił nawet możliwość występowania u cara jednocześnie kilku typów paranoi: manii prześladowczej, megalomanii i erotomanii.

Zdaniem innego naukowca, Roberta Crummeya, choroba umysłowa panującego miała związek z jego nieszczęśliwym dzieciństwem, zaś jej nasilenie nastąpiło pod koniec życia wskutek nadużywania alkoholu.

Polecamy również: Śmierć Piotra Wielkiego. Umierał w ogromnych katuszach, płacząc z bezradności

Wkrótce po pogrzebie syna pogrążony w smutku Iwan Groźny wezwał do siebie grupę najbardziej wpływowych bojarów. Oznajmił im, że zamierza abdykować i resztę życia spędzić w klasztorze, aby tam odpokutować za wszystkie swoje winy.

W ostatecznym jednak rozrachunku nie doszło do roszad na najwyższych szczeblach władzy, ponieważ dygnitarze uprosili cara, by dalej sprawował rządy. Jak twierdzą historycy, bojarzy dostrzegli w działaniach Iwana kolejny test lojalności. Wiedzieli przy tym, że jeśli go nie zdadzą, mogą raz na zawsze pożegnać się z piastowanymi stanowiskami, a być może nawet z życiem. Nie chcąc do tego dopuścić, dwoili się i troili, aby wpłynąć na zmianę decyzji cara. Ten ostatecznie „wspaniałomyślnie” wysłuchał ich błagań i nie porzucił tronu. Znamienne jednak, że od tej pory występował już bez insygniów władzy.

Kilka lat wcześniej, w 1575 roku, Iwan Groźny również zrzekł się tronu, wskazując przy tym jako swego następcę Tatara, Symieona-Bułata. Zdecydował się na ten krok pod wpływem przepowiedni, która wieszczyła jego rychłą śmierć. Jak się później okazało, wróżbiarze się pomylili, a zlękniony o własne dalsze losy car, początkowo bezrefleksyjnie wierzący we wróżbę, wkrótce postanowił wrócić do czynnego życia politycznego. I tak samo jak wcześniej dał się poznać z nie najlepszej strony, posyłając na tamtą stronę wiele niewinnych istnień ludzkich…

Niniejszy tekst stanowi fragment książki dr Mariusza Sampa Szach-mat. Jak umierali władcy Rosji (Wydawnictwo Hi:story, Kraków 2024), opowiadającej o ostatnich chwilach poprzedników Putina. Więcej o samej książce można dowiedzieć się po kliknięciu poniższego przycisku.