Szwarno. Zapomniany książę, który rządził Litwą i Rusią

Szwarno przyszedł na świat około 1230 roku jako młodszy syn Daniela I Halickiego – jednego z najpotężniejszych władców Rusi tego okresu. Jego matką była Anna Mścisławówna Nowogrodzka, co czyniło go potomkiem zarówno ruskich Romanowiczów, jak i poprzez pradziadka – samego Bolesława Krzywoustego. Ta mieszanka krwi słowiańskiej i dynastyczne koneksje miały określić całe jego życie.

Młody książę otrzymał na chrzcie imię Jerzy lub Jan. Przełomowym momentem w jego życiu okazał się rok 1255, kiedy poślubił córkę Mendoga – władcy, który właśnie zjednoczył plemiona litewskie i przyjął koronę królewską. 

Małżeństwo to nie było przypadkowe. Daniel Halicki budował sojusz rusko-litewski wymierzony przeciwko wspólnym wrogom, a związek Szwarna z litewską księżniczką miał go przypieczętować.

Jeszcze w tym samym roku Szwarno wziął udział w pierwszej wspólnej wyprawie wojennej teściów i ojca. Celem ataku był Lublin – ważny ośrodek na pograniczu polsko-ruskim. To był dopiero początek jego wojennej kariery.

Późna wiosna 1262 roku przyniosła wydarzenia, które na zawsze naznaczyły reputację Szwarna. Wielki książę litewski Mendog zorganizował potężny najazd na Mazowsze, a jego zięć odgrywał w nim kluczową rolę. Połączone siły litewskie, ruskie i jaćwieskie uderzyły z niespotykaną siłą.

Po zdobyciu Płocka najeźdźcy ruszyli na Jazdów, gdzie schronił się władca Mazowsza Siemowit I wraz ze swoim synem. Twierdza wydawała się nie do zdobycia, jednak zdrada otworzyła jej bramy. To co stało się potem, przeszło do historii jako jeden z najbardziej brutalnych epizodów XIII-wiecznych wojen.

Według części kronik Siemowit zginął w walce, jednak inne źródła podają znacznie mroczniejszą wersję wydarzeń. Pojmany książę mazowiecki miał zostać osobiście zamordowany przez Szwarna – swojego własnego szwagra poprzez związki rodzinne łączące dynastie. Syn Siemowita, młody Konrad II, trafił do niewoli. Kiedy mazowieckie rycerstwo ruszyło w pościg za najeźdźcami, spotkało ich kolejne nieszczęście. Pod Długosiodłem 5 sierpnia 1262 roku wojska polskie poniosły druzgocącą klęskę w starciu z siłami dowodzonymi przez Mendoga i Szwarna.

Śmierć Daniela I w 1264 roku otworzyła przed Szwarnem nowe możliwości, ale też postawiła go wobec trudnych wyzwań. Zgodnie z wolą ojca Ruś Halicko-Wołyńska została podzielona na cztery księstwa. Szwarno otrzymał ziemię chełmską i bełską oraz nominalne zwierzchnictwo nad całością. Jego stolicą i rezydencją stał się Chełm.

Rzeczywistość okazała się jednak bardziej skomplikowana. Prawdziwym autorytetem wśród Romanowiczów cieszył się stryj Szwarna – książę włodzimierski Wasylko Romanowicz. Młody władca musiał lawirować między ambicjami starszych krewnych, jednocześnie próbując realizować własną politykę.

Szwarno konsekwentnie dążył do zjednoczenia sił litewskich i ruskich przeciwko polskim książętom. W 1264 roku wraz z Jaćwingami uderzył na Małopolskę. Odpowiedź była natychmiastowa i bolesna. Bolesław V Wstydliwy zorganizował wyprawę odwetową i pod Brańskiem zadał najeźdźcom dotkliwą klęskę. Dwa lata później historia się powtórzyła. Najazd na ziemię sandomierską, przeprowadzony z poparciem Wasylka i wojsk litewskich, zakończył się pogromem pod Wrotami 19 czerwca 1266 roku.

Paradoksalnie to nie na Rusi, lecz na Litwie Szwarno osiągnął szczyt swojej kariery. Po zamordowaniu Mendoga w 1263 roku na Litwie wybuchła walka o tron. Szwarno zbrojnie wsparł swojego szwagra Wojsiełka – syna zamordowanego władcy. Sojusz okazał się skuteczny i przez pewien czas obaj sprawowali władzę wspólnie. Szwarno rządził wówczas Rusią Czarną jako część litewskiego dziedzictwa.

W 1267 roku nastąpił nieoczekiwany zwrot. Wojsiełk, być może zmęczony walkami o władzę, przekazał Szwarnowi pełnię władzy nad Litwą i sam powrócił do stanu zakonnego. Był to moment triumfu ruskiego księcia, który jako jeden z nielicznych władców tej epoki łączył w swoich rękach trony dwóch potężnych organizmów państwowych.

Triumf nie trwał jednak długo. Rywalizacja w rodzie Romanowiczów przerodziła się w otwarty konflikt. Lew I Daniłowicz, brat Szwarna, zaprosił Wojsiełka na zjazd ugodowy. Pozory pojednania okazały się pułapką – Lew zamordował byłego władcę litewskiego. Szwarno jako prawy dziedzic podjął walkę o należne mu tron, jednak siły litewskie pod wodzą Trojdena okazały się silniejsze.

Pokonany i pozbawiony władzy na Litwie, Szwarno powrócił do Chełma. Tam zmarł w latach 1269 lub 1270, nie doczekawszy nawet czterdziestki. Pochowano go w chełmskiej cerkwi katedralnej, która dziś funkcjonuje jako bazylika mniejsza pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Marii Panny. Jego historia pozostaje świadectwem burzliwej epoki, w której dynastyczne sojusze i rodzinne więzy często kończyły się krwawymi rozrachunkami.