Yaa Asantewaa. Kobieta, która stanęła w obronie Złotego Stolca

Brytyjska presja na Asante narastała przez całe XIX stulecie. W 1896 roku wojska kolonialne zajęły Kumasi, a Asantehene Prempeh I został obalony i zesłany. Jego państwo utraciło monarchę, lecz nie najważniejszy symbol władzy.

Złoty Stolec nie był zwykłym tronem. Uosabiał wspólnotę żyjących, zmarłych i przyszłych pokoleń Asante, dlatego nawet władca nie zasiadał na nim jak na krześle. Przechowywano go z dala od Brytyjczyków.

W marcu 1900 roku gubernator Złotego Wybrzeża Frederick Hodgson przybył do Kumasi. Oświadczył wodzom, że reprezentuje nadrzędną władzę królowej Wiktorii, i zapytał, dlaczego nie przyniesiono mu Złotego Stolca. Późniejsza debata w Izbie Gmin potwierdziła, że zamierzał na nim usiąść.

Yaa Asantewaa była królową matką i regentką Ejisu, jednego z ważnych państw konfederacji. Jej urząd nie oznaczał roli ceremonialnej. Kobiety sprawujące tę godność uczestniczyły w wyborze władców i radach politycznych.

Po żądaniu Hodgsona wodzowie stanęli przed wyborem między dalszym podporządkowaniem a wojną. Źródła zgodnie przypisują Yaa Asantewaa kluczową rolę w mobilizacji oporu. Dokładnych słów jej najsłynniejszej mowy nie da się jednak bezpiecznie odtworzyć.

Siły Asante otoczyły brytyjski fort w Kumasi, w którym schronili się gubernator i jego ludzie. Walka nie była spontaniczną awanturą o przedmiot, lecz próbą obrony politycznej podmiotowości. Sam Hodgson przyznawał, że zdobycie Stolca pozwoliłoby Brytyjczykom rządzić krajem na stałe.

Oblężeni wydostali się z Kumasi pod koniec czerwca. Brytyjczycy ściągnęli posiłki pod dowództwem Jamesa Willcocksa i stopniowo odzyskali kontrolę nad regionem. Przewaga uzbrojenia i zaplecza rozstrzygnęła kampanię.

Wojna zakończyła się klęską Asante. Yaa Asantewaa została schwytana i zesłana na Seszele, gdzie przebywał już Prempeh I. Zmarła tam w 1921 roku.

Dwa lata po wybuchu powstania Brytyjczycy formalnie włączyli Asante do kolonii Złotego Wybrzeża. Nie zdobyli jednak Złotego Stolca. Symbol państwa pozostał ukryty, choć jego ziemię objęła administracja kolonialna.

Najtrudniejsze pytanie dotyczy rzeczywistej roli Yaa Asantewaa na polu walki. Albert Adu Boahen opisywał ją jako centralną przywódczynię wojny, natomiast Tom McCaskie zwracał uwagę, że późniejsza pamięć narodowa rozbudowała jej wizerunek. Nie ma pewności, czy osobiście dowodziła każdym etapem działań.

Ta ostrożność nie odbiera jej znaczenia. Dostępne źródła pozwalają uznać, że organizowała opór i nadała mu polityczny kierunek w chwili, gdy wielu wodzów wahało się przed starciem. To rola większa niż sama obecność z bronią w ręku.

Po uzyskaniu przez Ghanę niepodległości Yaa Asantewaa stała się jedną z najważniejszych postaci pamięci antykolonialnej. Jej legenda bywa prostsza od dokumentów, ale wyrasta z realnego czynu. W 1900 roku to królowa matka najdobitniej przypomniała Brytyjczykom, że Złoty Stolec nie był meblem do przejęcia.