Wielkie bitwy gladiatorów. Tak naprawdę wyglądały

Typowa walka gladiatorów była pojedynkiem dwóch mężczyzn i zazwyczaj w danej chwili na arenie znajdowała się tylko jedna para. Podczas pokazu w Pompejach trzydzieści par walczyło przez pięć dni, co dawało średnio sześć pojedynków dziennie i dla większości miast stanowiło spore widowisko.

Zupełnie inna skala obowiązywała na igrzyskach cesarskich. Podczas uroczystości wydanych przez Trajana dla uczczenia podboju Dacji przez 123 dni pojedynkowało się 10 tysięcy gladiatorów.

Pojedyncza walka trwała przy tym nie dłużej niż piętnaście minut, bo to maksymalny czas, przez jaki człowiek utrzyma wymagany poziom aktywności fizycznej. Nawet przy tak krótkich pojedynkach kilka par musiało występować jednocześnie, bo jedna wyglądałaby w przepastnym Koloseum na zagubioną.

Niektórzy cesarze sięgali po rozwiązania znacznie bardziej efektowne, czyli inscenizacje wielkich bitew z udziałem całych grup wojowników. Odbywały się one na lądzie albo na wodzie, a te drugie, zwane naumachiami, wystawiano na jeziorach naturalnych bądź sztucznych, niekiedy nawet przez zalanie amfiteatru, i wykorzystywano w nich pomniejszone wersje prawdziwych okrętów.

Takie przedsięwzięcia organizowano rzadko, ponieważ były niezwykle kosztowne. Towarzyszyły wyłącznie wyjątkowym okazjom, czyli triumfom, jak ten Juliusza Cezara w 46 roku przed naszą erą, albo otwarciu ważnego budynku. W ten sposób uczczono między innymi osuszenie Jeziora Fucyńskiego przez Klaudiusza oraz oddanie do użytku Koloseum.

Często powtarzane twierdzenie, jakoby widowiska te stanowiły formę masowej egzekucji, jest błędne. Żaden starożytny autor nie wspomina o śmierci wszystkich uczestników, a podczas naumachii Klaudiusza na Jeziorze Fucyńskim zwycięzcom darowano życie.

Znamienny jest przypadek Domicjana, który mimo trwającej burzy uparł się kontynuować widowisko, w wyniku czego zginęli praktycznie wszyscy uczestnicy i wielu widzów. Najwyraźniej nie takiego efektu oczekiwano.

Wielkie bitwy wzorowano na wydarzeniach z odległej przeszłości, sprzed powstania imperium. Część stanowiła wierną inscenizację historycznych starć, bo August i Neron przeciwstawili sobie Ateńczyków i Persów, odtwarzając prawdopodobnie bitwę pod Salaminą. Inne były czystą historią alternatywną, w której spotykały się ludy nigdy ze sobą niewalczące.

Za tymi widowiskami krył się jasny przekaz. Wszystkie te stare i potężne ludy zostały przez Rzym podbite, a skoro nie stanowiły już zagrożenia, ich umiejętności bitewne można było ożywić dla rozrywki i podbudowania morale.

Co istotne, wynik takiej bitwy nie był z góry ustalony i zdarzało się, że Ateńczycy zwyciężali pod Syrakuzami. Nie stanowiło to problemu, przeciwnie, dowodziło, że Rzym trzyma wodze nie tylko teraźniejszości, ale i przeszłości.

Niepewność wyniku tłumaczy, dlaczego niezwykle rzadko obsadzano w tych bitwach samych Rzymian. W nielicznych przypadkach, gdy się pojawiali, starcia były albo bezkrwawe, albo z góry ustawione.

Pisał o tym Auzoniusz, galijski polityk i intelektualista, wspominając dwie naumachie z Italii, w tym rekonstrukcję bitwy pod Akcjum. Określił je jako nieszkodliwe starcia okrętów i żartobliwe potyczki, w których nikt nie odniósł ran, a zwyciężyła właściwa strona.

Podobną bitwę wystawił na jeziorze w ojcowskiej posiadłości pewien rzymski obywatel wraz z bratem, obsadzając w niej własnych niewolników. Chodziło o dobrą zabawę, a przegrana Augusta byłaby tu nie tylko niesmaczna, ale i skrajnie niebezpieczna.

O poważnym udziale Rzymian słyszymy zaledwie dwa razy. Po inwazji na Brytanię w 43 roku naszej ery Klaudiusz przewodniczył na Polu Marsowym inscenizowanemu szturmowi na brytyjską osadę. Widowisko było częściowo ustawione, bo kilku królów, którzy poddali się już wcześniej, przetrzymywano po to, by mogli poddać się ponownie w Rzymie.

Walki toczyły się jednak na serio, a obrońców grali brytyjscy jeńcy. W atakujących wcielili się prawdopodobnie zawodowi gladiatorzy, ponieważ straty wśród prawdziwych żołnierzy byłyby nie do przyjęcia.

Wynik mógł być tylko jeden, bo Rzymianie mieli ogromną przewagę liczebną, a strona skazana na przegraną otrzymywała zwykle gorsze uzbrojenie. Dla nas nie ma to wiele wspólnego z bohaterstwem, lecz dla ówczesnego widza symbolizowało przytłaczającą potęgę imperium.

Najdobitniej pokazuje to los Daków, którzy w wojnie domowej stanęli po stronie Marka Antoniusza. Część z nich dostała się do niewoli, a w 29 roku przed naszą erą pokazano ich na arenie w bitwie przeciwko Swebom zza Renu. Jako ludzie wolni nigdy by ze sobą nie walczyli, dzieliła ich bowiem ogromna odległość. Potęga Rzymu sprawiła jednak, że można ich było zniewolić, sprowadzić do serca imperium i obrócić przeciwko sobie dla uciechy oraz przestrogi tłumu.

Niniejszy tekst stanowi fragment bestsellerowej książki Harry’ego Sidebottoma "Idący na śmierć. Gladiatorzy w starożytnym Rzymie" (wyd. Rebis, Poznań 2026).

Książkę można zamówić, klikając w ten link.