Polska królowa księżną Mazowsza? Szokujące losy Heleny Moskiewskiej

Zależność lenną książąt mazowieckich od króla polskiego uregulowano w 1351 roku, po bezpotomnej śmierci księcia płockiego Bolesława III. Kazimierz Wielki przejął księstwo płockie, a książęta Siemowit III i Kazimierz I warszawski złożyli mu hołd lenny ze swoich ziem. Układ z 1351 roku podporządkowywał więc książąt mazowieckich królowi polskiemu i jego męskim potomkom, choć pozostawiał im szeroką samodzielność.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego w 1370 roku sytuacja uległa zmianie. Mazowsze odzyskało w praktyce znaczną samodzielność, a jego książęta przez kolejne dziesięciolecia prowadzili własną politykę, choć polscy monarchowie nie przestawali uważać się za ich zwierzchników.

Za panowania Władysława II Jagiełły na Mazowszu rządził książę Siemowit IV, który był żonaty z siostrą króla, Aleksandrą Olgierdówną. Po jego śmierci w 1426 roku władzę objęli jego synowie: Siemowit V, Kazimierz II, Trojden II i Władysław I. Początkowo ich relacje z Jagiełłą nie zawsze układały się pomyślnie, a książęta starali się zachować możliwie dużą samodzielność. Z czasem jednak ich stosunki z królem zostały uregulowane.

Śmierć Jagiełły nie zakończyła sporów między Mazowszem a Koroną. W 1462 roku bezpotomnie zmarli książęta płoccy Siemowit VI i Władysław II. Po ich śmierci pojawił się problem sukcesji po wygasłej linii Piastów płockich.

Król Kazimierz IV Jagiellończyk szybko wykorzystał sytuację. Przejął ziemię bełską, a następnie uzyskał ziemię rawską i gostynińską, które włączono do Korony. Ziemia sochaczewska pozostała natomiast przez pewien czas przy matce zmarłych książąt, Annie Oleśnickiej, jako jej oprawa wdowia. Księżna zachowała Sochaczew aż do 1476 roku, kiedy zmarła, a ziemie te przejął polski król.

Dla Piastów mazowieckich oznaczało to poważną stratę. Kolejne ziemie dawnych książąt płockich przechodziły pod władzę Korony, a przestrzeń, w której mogli samodzielnie prowadzić politykę, systematycznie się kurczyła.

Konrad III Rudy nie był jednak księciem, który zamierzał biernie obserwować kurczenie się mazowieckiej niezależności. Po podziale ojcowizny w 1471 roku otrzymał Czersk i Liw, a w kolejnych latach powiększał swoje władztwo.

Po śmierci brata, Bolesława V w 1488 roku przejął księstwo warszawskie, choć musiał najpierw zmierzyć się z oporem mieszczan Warszawy. Po śmierci kolejnego brata, Janusza II, w 1495 roku przejął jego dziedzictwo, lecz wtedy doszło do najpoważniejszego starcia z królem Janem Olbrachtem. Konrad wkroczył do Płocka, jednak pod presją militarną musiał ustąpić. Król włączył do Korony ziemię płocką wraz z ziemią wiską i Zawkrzem.

Konrad znalazł się więc w trudnym położeniu. Nie miał siły, by otwarcie prowadzić wojnę z Jagiellonami, dlatego zaczął szukać oparcia poza Polską.

Jednym z najważniejszych pomysłów Konrada było nawiązanie bliższych stosunków z Moskwą. W 1493 roku rozpoczął starania na dworze Iwana III Srogiego o rękę jego córki Heleny. Był to projekt o ogromnym znaczeniu politycznym. Małżeństwo z córką wielkiego księcia moskiewskiego mogło bowiem zapewnić Konradowi potężnego sojusznika. W swoich zabiegach książę miał również uzyskać poparcie Zakonu Krzyżackiego.

Konrad nie był jednak jedynym kandydatem do ręki Heleny. O jej rękę starał się również Aleksander Jagiellończyk. Syn Kazimierza IV Jagiellończyka był atrakcyjniejszym kandydatem na zięcia dla Iwana III Srogiego i to jego wybrał na męża dla swojej córki. Ich ślub odbył się w lutym 1495 roku.

Dla Konrada był to polityczny cios. Zamiast księcia mazowieckiego mężem Heleny został wielki książę litewski Aleksander Jagiellończyk. W dodatku w 1501 roku Aleksander został królem Polski.

Helena pozostała wierna prawosławiu. Nie przeszła na katolicyzm, dlatego nie została koronowana na królową Polski, choć jako żona króla nosiła tytuł królowej. Tyle, że niekoronowanej.

Konrad nie zamierzał jednak rezygnować z walki o możliwie dużą niezależność Mazowsza. Po nieudanych zabiegach związanych z Moskwą pojawił się kolejny, znacznie bardziej niezwykły kierunek - Habsburgowie.

Cesarz Maksymilian I nawiązywał kontakty z Konradem, powołując się na pokrewieństwo łączące Habsburgów z Piastami mazowieckimi. Za pośrednictwem Cymbarki, żony Ernesta Żelaznego, Maksymilian był spokrewniony z mazowiecką linią Piastów. Habsburgowie próbowali wykorzystać niechęć Konrada do Jana Olbrachta i jego antykoronną politykę.

W planach Maksymiliana pojawiła się niezwykle daleko idąca koncepcja: uzyskanie od Konrada zgody na przekazanie jego księstwa królowi rzymskiemu jako prawowitemu dziedzicowi. Nie doszło jednak do realizacji tego projektu. Mazowsze nie znalazło się pod panowaniem Habsburgów ani w granicach Świętego Cesarstwa Rzymskiego.

Małżeństwo z Anną Radziwiłłówną

Konrad musiał ostatecznie zaakceptować kompromis z Jagiellonami. W 1496 roku poślubił Annę Radziwiłłównę, córkę Mikołaja Radziwiłła, wojewody wileńskiego i kanclerza wielkiego litewskiego. Małżeństwo to miało również znaczenie polityczne, ponieważ Radziwiłłowie byli jedną z najpotężniejszych rodzin Wielkiego Księstwa Litewskiego. Konrad doczekał się z Anną dwóch córek i dwóch synów - Stanisława i Janusza III. Zmarł 28 października 1503 roku w Osiecku.

Po śmierci Konrada, Anna Radziwiłłówna przejęła regencję w imieniu małoletnich synów. Nie była jednak jedynie opiekunką książąt. Aktywnie walczyła o zachowanie odrębności Mazowsza i prawa swoich synów do dziedzictwa. W 1504 roku król Aleksander Jagiellończyk potwierdził ich prawa do całości spadku po ojcu i odnowił układ lenny z księżną Anną oraz radą książęcego Mazowsza.

Po śmierci Aleksandra Jagiellończyka pojawiła się natomiast możliwość małżeństwa Anny z jego młodszym bratem, Zygmuntem. Związek ten mógł doprowadzić do szybszego połączenia Mazowsza z Koroną. Ostatecznie jednak do małżeństwa nie doszło. Zygmunt Stary poślubił Barbarę Zapolyę, a po jej śmierci Bonę Sforzę.

Anna Radziwiłłówna zmarła w marcu 1522 roku. Dwa lata później, 8 sierpnia 1524 roku, zmarł jej starszy syn Stanisław. Jego śmierć wywołała podejrzenia o otrucie. Podobne podejrzenia pojawiły się później po śmierci Janusza III, który zmarł w nocy z 9 na 10 marca 1526 roku. Wśród podejrzewanych o otrucie wymieniano m.in. Katarzynę Radziejowską, a także - jako osobę mogącą mieć polityczny interes w śmierci książąt - królową Bonę.

Nie ma jednak dowodów pozwalających uznać, że którykolwiek z tych zarzutów był prawdziwy. W przypadku Stanisława współczesne badania wskazują raczej na chorobę jako najbardziej prawdopodobną przyczynę śmierci. Zgon Janusza III oznaczała wygaśnięcie męskiej linii Piastów mazowieckich. We wrześniu 1526 roku Mazowsze zostało ostatecznie inkorporowane do Korony Królestwa Polskiego.

Historia Heleny Moskiewskiej mogła więc potoczyć się zupełnie inaczej. Gdyby w 1493 roku udało się Konradowi III Rudemu doprowadzić do małżeństwa z córką Iwana III, Helena mogłaby zamiast królową Polski zostać księżną Mazowsza. A historia tego niewielkiego, ale niezwykle ambitnego księstwa mogłaby wyglądać zupełnie inaczej.

Piber-Zbieranowska M., Anna Radziwiłłówna. Księżna mazowiecka (7 kwietnia 1475 - 14/15 marca 1522). Rządy regencyjne na Mazowszu, Kraków-Warszawa 2026.