Zamek w Czersku. Co warto wiedzieć?

Czersk nad Wisłą

Malownicza ruina gotyckiego zamku w Czersku nad Wisłą jest jedną z kolebek chrześcijańskiego Mazowsza, a jego historia sięga jeszcze czasów przedpiastowskich. Dzieje tego miejsca związane są z funkcjonowaniem na przełomie pierwszego i drugiego tysiąclecia naszej ery, bardzo ważnego grodu obronnego, kontrolującego tutaj połączenie zbiegających się drogowych i rzecznych traktów handlowych, które prowadziły wzdłuż rzek Wisły i Pilicy.

Samo wzgórze zamkowe było położone kiedyś na brzegu Wisły, i wpadającej do niej w Czersku niewielkiej rzeczki Czarnej, stanowiącej pierwotnie dla tutejszego wzgórza rodzaj małej fosy obronnej.

Rzeka Wisła (łac.Vistula) nazywana była do końca X wieku Wandalusem, ze względu na nordycką napływową ludność wandalską, która od połowy pierwszego tysiąclecia naszej ery zdominowała na kilkaset lat ludność zamieszkującą tereny dzisiejszej Polski (archeologiczna kultura przeworska).

Druga z tych rzek,  Pilica, której źródła znajdują się w pobliżu odległego o kilkaset kilometrów na południe Krakowa, wpada do zlewiska rzeki Wisły, właśnie niedaleko Czerska i Warki. To strategiczne usytuowanie spowodowało, że znaczenie grodu czerskiego w czasach pierwszej monarchii piastowskiej, było  kluczowe pod względem komunikacyjnym, obronnym, handlowym i administracyjnym.

Czersk był bowiem wtedy jednym z najważniejszych granicznych portów rzecznych, i obok nadwiślańskiego Krakowa, Wiślicy, Sandomierza, Zawichostu, Sieciechowa i Warki, leżących w kierunku południowym, stanowił jedno z najważniejszych centrów kupieckich przedpiastowskiej Polski. Na północ od Czerska wzdłuż nurtu Wisły wpadającej do Bałtyku niedaleko Gdańska, najważniejszymi portami i grodami nadrzecznymi były Zakroczym, Wyszogród, Płock, Włocławek, Bydgoszcz Kałdus, Gniew a na końcu Elbląg i Gdańsk.

Dzieje architektury czerskiego zamku

Pierwszą, murowaną warownię w Czersku wzniesiono na cyplu wysokiej skarpy na lewym brzegu rzeki, która później zmieniła swoje koryto, w miejscu gdzie wcześniej znajdowało się plemienne grodzisko słowiańskie. Warownia ta, jako bardzo ważny gród graniczny, od samego początku jego funkcjonowania była regularnie najeżdżana przez obce wojska poczynając od Prusów, Rusinów, Jaćwingów, Litwinów, na Szwedach podczas Potopu kończąc, co ukształtowało jej obronny charakter.

W kronikach polskich po raz pierwszy Czersk został wymieniony w wieku XII. Był to wtedy gród o umocnieniach drewniano‑ziemnych, o konstrukcji przekładkowej. Jeszcze w połowie XIV wieku otaczały go także wały o konstrukcji skrzyniowej (izbicowej), co zostało poświadczone w dokumencie księcia mazowieckiego Kazimierza Trojdenowicza.

Zamek w Czersku jest dziś okazałą ruiną gotyckiej warowni obronnej, założonej tutaj na planie nieregularnego wieloboku, który pokrywa się z owalem pierwotnego grodu słowiańskiego. Do dziś zachowały się tu w części południowej i północnej zamku, dwie wieże obronne, oraz fundamenty kościoła zamkowego i budynku mieszkalnego.

Cylindryczna wieża południowo-wschodnia dostępna była kiedyś przez otwór prowadzący z murów, a w jej przyziemiu mieściło się lokalne więzienie; do wyższych dwóch kondygnacji prowadziły schody o grubości muru. Baszta ta stanowiła również strażnicę obserwacyjną, skierowaną na rozległą nizinę nadwiślańską i bieg Wisły oraz ujście Pilicy.

Druga, również cylindryczna, wieża zachodnia, dostosowana od zewnątrz do murów obwodowych, była dostępna z poziomu dziedzińca zamkowego. Zachowały się tu do dziś ślady chodnika przejściowego, który prowadził przez wieżę, łącząc krużganki obronne na murach.

Trzecia to kwadratowa wieża bramna położona od strony Wisły, w której kiedyś znajdował się zwodzony most. Jej usytuowanie i częściowo mieszkalny charakter od wschodniej strony wzgórza świadczy o tym, że była nakierowana głównie na szlak drogowy, prowadzący tutaj od Skaryszewa, Dręszewa i Łukowa, które w drugiej połowie XIII wieku stały się komandoriami najpierw templariuszowskimi a potem joannickimi, powstałymi jako siedziby rycerzy krzyżowych w celu przygotowania krucjaty rycerstwa piastowskiego i krzyżowców przeciw Jaćwingom i Litwinom.

Zamek w jego obecnej ceglanej formie, zaczęto wznosić z wypalanej cegły na kamiennych fundamentach, dopiero na przełomie XIV i XV w. Od roku 1526 stał się on własnością królewską, co podkreśliło jego kluczową rangę i znaczenie na mapie jagiellońskiej Polski. Duże znaczenie odegrała tutaj architektoniczna rewolucja budownictwa ceglanego przyniesiona do piastowskiej Polski już na przełomie XII i XIII wieku przez rycerzy krzyżowych i osadników z Saksonii.

Zapowiedź ceglanego budownictwa gotyckiego na Mazowszu

Całe Mazowsze od końca XIII wieku stało się dzięki temu produkcyjną enklawą ceglanej architektury związanej z kręgiem norbertańskiej szkoły budowlanej z Jerichow pod Magdeburgiem, charakteryzującej się perfekcją i monumentalizmem wykonania budowli wzniesionych z wypalanej cegły produkowanej z rud bagiennych.

Mazowieckie późnoromańskie i gotyckie kościoły, klasztory, zamki i mury miejskie stały się wówczas wzornikiem, który rozprzestrzenił się później na inne wschodnie regiony piastowskiej Polski, Litwy, krajów bałtyckich i Rusi.

Ogromny wpływ na ich rozwój miał polski odłam żebraczego zakonu dominikanów, który w piastowskiej Polsce pod koniec XIII wieku rozwinął budownictwo ceglane przy pomocy krzyżowców i działalności misyjnej św. Jacka Odrowąża, chrystianizującego zawiślańskie obszary Rusi.

Pierwsze, ceglane kościoły w Polsce epoki rozbicia dzielnicowego były związane z działalnością prowadzoną w księstwach piastowskich przez rycerskie zakony krzyżowe przybyłe tutaj z Hiszpanii i Jerozolimy, po upadku królestw chrześcijańskich w Ziemi Świętej. Byli to po kolei – bożogrobcy, joannici, templariusze, kalatrawensi i niemiecki zakon szpitalników p.w NMP, w Polsce nazywany Krzyżakami. Do propagatorów budownictwa ceglanego dołączyły w XIII wieku w Polsce także zakony żebracze (franciszkanie, dominikanie) i kontemplacyjne zakony stacjonarne, czyli augustianie, cystersi i norbertanie.

Najsłynniejszym i zachowanym do dziś w swojej pierwotnej formie architektonicznej jest XIII-wieczny dominikański klasztor p.w św. Jakuba Apostoła w Sandomierzu, będący wręcz kopią norbertańskiego klasztoru w nadłabskim Jerichow w Altmarku.

Do najstarszych, mazowieckich ceglanych budowli późnoromańskich należą: XIII-wieczna bazylika w Płocku, pod wezwaniem św. Michała Archanioła (Małachowianka), „kobyli kościół” w Rokiciu – XIII w. (bracia dobrzyńscy), Starej Łomży i Skaryszewie (joannici).Zamki w Czersku, Sochaczewie, Ciechanowie, Liwie i Tykocinie, powstałe już na przełomie wieku XIII i XIV, stały się natomiast wzornikiem dla średniowiecznego nurtu architektonicznego nazywanego gotykiem nadwiślańskim.

Bardzo ważnym aspektem rozwinięcia się nad Wisłą murowanej architektury kamiennej i ceglanej w XIII wieku, był także proces tworzenia przez zachodnioeuropejskie rycerskie zakony krzyżowe – w tym wypadku templariuszy, kalatrawensów i niemieckich krzyżaków – ogólnoeuropejskiego pielgrzymkowego szlaku św. Jakuba Apostoła do hiszpańskiego Santiago de Compostela. Proces ten objął między XII a XIV wiekiem wszystkie księstwa piastowskie epoki rozbicia dzielnicowego, poczynając od Ziemi Lubuskiej przez Wielkopolskę, Ziemię Łęczycko-Sieradzką, Dolny Śląsk, Śląsk Opolski, Małopolskę, Ziemię Sandomierską i Mazowsze, Pomorze Zachodnie i Gdańskie oraz Prusy.