Zapomniana kampania Bolesława Śmiałego. Co faktycznie wydarzyło się w 1073 roku?

W obliczu zdecydowanego ataku braci Izjasław nie miał większych szans i musiał ewakuować się z Kijowa. Najprawdopodobniej w ostatniej chwili zdążył wziąć jeszcze ze sobą rodzinę, wiernych sobie możnych i bajeczne bogactwa, które później użył, namawiając obce państwa do interwencji na swoją rzecz.

Niniejszy tekst stanowi fragment książki dr Mariusza Sampa Polska i Ruś Kijowska. Sąsiedztwo ognia i miecza (Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2024).

Wygnany z Kijowa książę podążył pospiesznie na dwór teścia Bolesława Śmiałego. Nie jest znana reakcja piastowskiego władcy na pojawienie się w jego kraju zięcia.

W Powieści minionych lat nie wspomniano, by polski książę ujął się za swoim krewniakiem, podejmując się zorganizowania – tak jak w 1069 roku – wyprawy interwencyjnej, która mogłoby przywrócić mu władzę w Kijowie. Historycy wnoszą stąd, iż Bolesław ociągał się z podjęciem konkretnych kroków w sprawie wygnańca.

Kilka czynników mogło zdeterminować taki obrót rzeczy. Po pierwsze, zupełnie inny układ sił na Rusi aniżeli w 1069 roku, kiedy to przeciwnicy Izjasława byli zdecydowanie słabsi. Należy w tym kontekście pamiętać o tym, iż w 1069 roku wielki książę kijowski musiał uciekać ze stolicy w wyniku buntu kijowian, natomiast cztery lata później główną rolę w zegnaniu Izjasława odegrał Światosław, posiadający spore grono zwolenników i który później uzyskał legitymację władzy w całym państwie.

W tych warunkach powtórzenie gładkiego zwycięstwa z 1069 roku pozostawało pod dużym znakiem zapytania, co oczywiście nie oznacza, iż było to w ogóle nierealne. Należało tylko liczyć się z tym, iż Światosław oraz współpracujący z nim Wsiewołod łatwo nie oddadzą skóry.               

Dodatkowo sytuacja międzynarodowa państwa polskiego w 1073 roku była mniej korzystna aniżeli podczas pierwszy wyprawy kijowskiej. W powietrzu wisiały bowiem dwie wojny, z Czechami i Niemcami, z czego ta druga była bardziej realna.

Jak dowiadujemy się ze źródeł powstałych na terenie Rzeszy, król Henryk IV w maju 1073 roku ogłosił na sierpień tego roku organizację wyprawy militarnej skierowanej przeciwko Polsce, która była odpowiedzią na agresywne poczynania Piastów względem Przemyślidów, lenników Niemiec.

Bolesław Śmiały przygotowywał zatem do obrony swój kraj przeciwko zachodniemu sąsiadowi, której prowadzenie mogłoby być niezwykle utrudnione, gdyby Piast rozproszył siły, wspomagając Izjasława. Z uwagi jednak na to, iż w tym samym czasie Henryk IV został zaskoczony wybuchem wielkiego powstania saskiego, agresywne plany niemieckie wobec państwa polskiego musiały zostać porzucone.

Niewątpliwie Bolesław Śmiały musiał z niecierpliwością obserwować rozwój wydarzeń w Niemczech i z pewnością ucieszył się, gdy poinformowano go o wybuchłej tam wojnie domowej, która – jak się miało później okazać – zaabsorbowała uwagę Henryka IV na najbliższe kilka lat.

Polecamy również: Bogate dary i wystawne uczty. Tego Piasta traktowano lepiej niż króla

W niektórych pracach historycznych możemy przeczytać, iż Bolesław po oddaleniu groźby niemieckiego najazdu zaatakował jeszcze w tym samym 1073 roku Rurykowiczów, na co miałaby wskazywać wiadomość zawarta w tzw. Pouczeniu Włodzimierza Monomacha:

Tejże zimy posłali mnie bracia na pogorzelisko do Brześcia, który Lachowie spalili byli, i tu strzegłem grodów tych. Potem chodziłem do Perejasławia do ojca, a po Wielkanocy z Perejasławia do Włodzimierza – w Sutiejsku pokój zawierać z Lachami. 

Dotychczasowi historycy uznali podane przez Włodzimierza Monomacha wydarzenia za odpowiadające prawdzie, choć niekiedy próbowano podważać datację tego przekazu, jednak z mizernym skutkiem. O wyprawie Polaków na Brześć nie jesteśmy w stanie nic pewnego powiedzieć. Nie wiemy, dlaczego o tym najeździe nie wzmiankowano w Powieści minionych lat. Dopiero piszący w późnym średniowieczu kanonik krakowski Jan Długosz rozwinął opowieść zawartą w Pouczeniu.

Według niego przebieg wypadków wyglądał następująco: Wyprowadziwszy swoje wojska z Przemyśla, gdzie zostawił silną załogę, by utrzymać w wierności miejscową ludność, król polski Bolesław podąża do odleglejszych części Rusi, by przywrócić na swoją stolicę księcia Izjasława  […] Gdy król polski Bolesław przebywał w ziemi wołyńskiej, żądny walki książę Wsiewołod sprowadził tu wojska ruskie. Lecz przyjrzawszy się dokładnie siłom polskim, widząc, że narazi się na wyraźne niebezpieczeństwo, jeśli będzie próbował szczęścia, wycofał sił.

Jan Długosz w swoim zwyczaju dał się ponieść wyobraźni przy rekonstrukcji zrelacjonowanych przez siebie wydarzeń. Choć, jak ustalili badacze, dysponował zapiskami Włodzimierza Monomacha, to jednak nie raczył już wspomnieć o działaniach, mających miejsce pod Brześciem.

Z kolei o pobycie wojsk polskich pod Wołyniem nie wiedziano w Pouczeniu, co nie przeszkodziło niektórym rosyjskim historykom w przyjęciu wniosku, iż Polacy bawili zarówno w Brześciu, jak i pod Wołyniem!                                                                                        

Zaistnienie wojny polsko-ruskiej w 1073 roku poświadcza konieczność zawarcia pokoju, do którego podpisania doprowadził Włodzimierz Monomach, przyjeżdżając z – jak wspomniano to w Pouczeniu – Perejesławia do Sutiejska. Wcześniej jednak Włodzimierz z rozkazu braci, Światosława i Wsiewołoda, udał się do Brześcia, by strzec na tym odcinku granicy polsko-ruskiej. Przypuszczalnie z Brześcia Włodzimierz wyjechał po kilku miesiącach. Po Wielkanocy 1074 roku był już w Sutiejsku, prowadząc rozmowy pokojowe z Polakami.          

Polecamy również: Starcie odwiecznych wrogów. Kulisy największego starcia między Polską a Rusią

Sporo kontrowersji wywołuje określenie charakteru wyprawy Lachów na Brześć. W historiografii w dalszym ciągu utrzymują się dwa przeciwstawne stanowiska.

Według jednego z nich, wyprawa piastowska miała na celu złupienie pogranicza ruskiego za wcześniejsze wydalenie Izjasława z Kijowa. Interpretacji tej sprzyja fakt spalenia przez napastników Brześcia i okolic, a następnie wycofanie się ich do kraju.

Z kolei według drugiego stanowiska, Polacy zamierzali w 1073 roku osadzić na powrót Izjasława w swej stolicy, jednak twardy opór Rusinów w Brześciu przyczynił się do szybkiego zwinięcia wyprawy przez najeźdźców.   

Przyznać trzeba, iż bardziej do realiów omawianej w tym miejscu kampanii odpowiada pierwszy z zaproponowanych tu scenariuszy. A wszystko dlatego, iż nie mamy żadnych informacji na temat dalszego pochodu Polaków w głąb ziem ruskich po puszczeniu z dymem Brześcia. Gdyby rzeczywiście plan polski zakładał reaktywowanie rządów Izjasława w Kijowie, to należało się spodziewać kontynuowania marszu właśnie w tym kierunku.

Niestety Polacy finalnie przerwali ofensywę, jednak stwierdzenie, iż miało to związek z rzekomymi walkami między Rusinami a Polakami pod Brześciem, nie znajduje, mimo zapatrywań niektórych historyków, potwierdzenia w Pouczeniu.             

Ze zredagowanego przez Włodzimierza Monomacha tekstu nie wysondujemy, czy Bolesław Śmiały wziął udział w najeździe na Brześć, czy też. Sprawa ta chyba nie jest aż tak ważna dla niniejszych rozważań, aczkolwiek udział polskiego władcy w walkach na wschodzie wydaje się mało realny z uwagi na ciągłe zagrożenie południowej i zachodniej granicy kraju.

To właśnie tam obecność piastowskich wojsk była najbardziej pożądana, a szczególnie w sytuacji zaatakowania Polski przez Czechów lub Niemców, co nie było aż tak nieprawdopodobne, jakby mogło się to wydawać na pierwszy rzut oka (gdyby Henrykowi IV udało się szybko zdławić rebelię Sasów, to miał wolną rękę do ewentualnego wszczęcia konfliktu zbrojnego z Polską).     

W związku z powyższym należy założyć, iż Bolesław Śmiały wysłał na Brześć jedynie część swoich sił. Ewentualnie mógł zgodzić się na to, by Izjasław zwerbował piastowskich wojów, których opłacił z części swoich skarbów i zachęcił dalszymi korzyściami w razie powodzenia wyprawy.

Polecamy również: Najazd ruski na Śląsk (1076). Najdalsza wyprawa Rusinów na zachód

Niniejszy tekst stanowi fragment książki dr Mariusza Sampa Polska i Ruś Kijowska. Sąsiedztwo ognia i miecza (Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2024). Więcej o tej pozycji dowiesz się po kliknięciu w poniższy przycisk.