Zofia Holszańska i Helena Moskiewska – prawosławne władczynie Polski

Po śmierci swojej trzeciej żony, Elżbiety Granowskiej, Władysław Jagiełło pogrążył się w rozpaczy, podczas gdy jego dworzanie wiwatowali z tego powodu, że kobieta, która dorównywała im stanem, a mimo to została królową Polski, nareszcie wyzionęła ducha! Trzeba było szukać nowej żony dla polskiego króla.

Propozycja przyszła ze strony króla czesko-węgierskiego i przyszłego cesarza Zygmunta Luksemburskiego. Jagiełło miał poślubić wdowę po przyrodnim bracie Zygmunta – Wacławie IV Luksemburskim. Mowa o Zofii Bawarskiej. Kobieta ta była już posunięta w latach na tyle, że nie urodziłaby Jagielle dziedzica.

Miała jednak jeden atut, który miał skusić Litwina. W posagu wniosłaby bowiem Śląsk, o którego odzyskaniu Polacy myśleli od czasów Kazimierza Wielkiego, kiedy go utracili. Propozycja była kusząca i Jagiełło może i by na nią poszedł, ale tylko wtedy, gdyby nie znał Zygmunta Luksemburskiego i jego nieczystych zagrywek. Domyślał się, że z tym odzyskaniem Śląska to nie jest do końca pewne.

Nie jest tajemnicą, że Zygmunt Luksemburski był prawnukiem Kazimierza Wielkiego, a marzeniem jego matki – Elżbiety Pomorskiej było to, żeby syn objął kiedyś polski tron. Jagiełło miał co prawda córkę – Jadwigę Jagiellonkę, która pochodziła z jego drugiego małżeństwa, z Anną Cylejską, ale gdyby nawet objęła tron po ojcu, na wzór jego pierwszej żony – Jadwigi Andegaweńskiej, to w Polsce nie rządziliby przecież Jagiellonowie, lecz Hohenzollernowie. Gdyby z kolei Jagiełło ożenił się z kobietą, która nie byłaby już w stanie urodzić mu potomstwa, to tron mógłby przejąć Zygmunt Luksemburski. Jak już wspominaliśmy, był on prawnukiem ostatniego Piasta na polskim tronie, ale też, co istotne, o mały włos nie został królem Polski.

Wszystko dlatego, że jego pierwszą żoną była Maria Andegaweńska – córka Ludwika Węgierskiego. Przed śmiercią zdecydował on, że jego następczynią w Polsce zostanie właśnie Maria, poślubiona Zygmuntowi Luksemburskiemu, który zdążył już nawet odebrać hołdy od kilku polskich miast.

Jednak po ciężkiej chorobie zmarł Ludwik Andegaweński, w nocy z 10 na 11 września 1382 roku w Nagyszombat (obecna Trnawa). Gdy Ludwik umarł, owdowiała Elżbieta Bośniaczka zmieniła decyzję męża i do objęcia tronu w Krakowie przeznaczyła swoją najmłodszą córkę Jadwigę,

Niewykluczone, że po tych kilku dekadach, które minęły od tamtych wydarzeń, Zygmunt Luksemburski chciał wrócić do projektu, który planował dla niego jego pierwszy teść, czyli przejęcie tronu w Krakowie. Plan ten mógłby się ziścić, zwłaszcza że jedyna żyjąca córka Jagiełły, jak pokazała historia, zmarła 8 grudnia 1431 roku.

Jagiełło był starszy od Zygmunta Luksemburskiego i znał życie. Wiedział, że nikomu nie można ufać. Zwłaszcza swojemu odwiecznemu wrogowi. To właśnie dlatego nie przyjął tej propozycji.

Poza tym, chciał mieć wreszcie żonę ze swojego kręgu kulturowego. Taką właśnie młodziutką, bo zaledwie 17-letnią żonę załatwił polskiemu królowi jego kuzyn – Witold Kiejstutowicz. Zofia Holszańska była krewną drugiej żony Witolda i była wyznania prawosławnego.

Mimo tego, że Zofia Holszańska była przywiązana do tradycji, którą wyniosła z rodzinnego domu, czyli do życia w prawosławiu, postanowiła zrezygnować z tej religii, na rzecz rzymskiego katolicyzmu. Po zmianie wyznania, już bez przeszkód mogła poślubić Jagiełłę, co nastąpiło 22 lutego 1422 roku.

Dwa kolejne lata Zofia musiała czekać na koronę polskiej królowej. Tej doczekała się w 1424 roku. W tym samym roku 31 października urodził się pierworodny syn Władysława II Jagiełły, także Władysław zwany Warneńczykiem, który był pierwszym królewiczem urodzonym w Królestwie Polskim od 114 lat, a więc od narodzin Kazimierza Wielkiego. Było to zatem wielkie wydarzenie.

Jednak królewicz Władysław, mimo że został królem aż dwóch królestw, czyli polskiego i węgierskiego, miał zginąć tragicznie, co nastąpiło pod Warną – 10 listopada 1444 roku. Drugi syn Jagiełły to Kazimierz, który jednak zmarł w dzieciństwie. Dopiero trzeci męski potomek Olgierdowicza, także Kazimierz, który urodził się 30 listopada 1427 roku i otrzymał na drugie imię Andrzej, został później królem Polski.

Z objęciem polskiego tronu zwlekał trzy lata. Głównie chodziło o to, że walczył o wpływy ze Zbigniewem Oleśnickim, lecz także czekał na wieści o tym, czy być może jakimś cudem jego starszy brat przeżył bitwę pod Warną. Dopiero interwencja królowej wdowy – Zofii Holszańskiej sprawiła, że Kazimierz przyjechał do Krakowa. Przypomnijmy, że od 1440 roku obejmował tron wielkoksiążęcy na Litwie.

W 1454 roku król Kazimierz IV Jagiellończyk poślubił 18-letnią Elżbietę Rakuszankę, córkę Albrechta II Habsburga i Elżbiety Luksemburskiej. To właśnie z Elżbietą, Kazimierz IV Jagiellończyk doczekał się trzynaściorga dzieci. Jednym z jego synów był Aleksander Jagiellończyk. Królem Polski został po śmierci swojego brata – Jana Olbrachta, który się nigdy nie ożenił, ale prowadził rozwiązły tryb życia i zmarł na syfilis.

W okresie panowania w Polsce Jana Olbrachta, Aleksander Jagiellończyk był wielkim księciem litewskim. W tamtym czasie Wielkiemu Księstwu Litewskiemu groziła wojna z Wielkim Księstwem Moskiewskim, którego władcą był Iwan III Srogi. Był on mężem Zoe Paleolog, która była bratanicą ostatniego cesarza Konstantynopola – Konstantyna XI, a inicjatorem ich małżeństwa był sam papież Sykstus IV.

Iwan III Srogi zabronił córce przejścia na katolicyzm i zobowiązał Litwinów do wybudowania dla córki cerkwi w Wilnie, aby mogła swobodnie wyznawać religię prawosławną. Wszystkie te żądania spełniono. Ślub także się odbył. Miało to miejsce w 1495 roku. P

roblem pojawił się po śmierci Jana Olbrachta – 17 czerwca 1501, kiedy to na tronie polskim miał zasiąść Aleksander Jagiellończyk. Helena Moskiewska, ze względu na swoje innowierstwo, nie mogła zostać koronowana na królową Polski. Odmienność religijna synowej bardzo irytowała matkę Aleksandra – Elżbietę Rakuszankę, która na każdym kroku jej to wypominała.

W dodatku papież Aleksander VI, który przecież słynął z rozpusty i nieobyczajnych zachowań, grzmiał w listach do Aleksandra, że ten pod żadnym pozorem nie może sypiać z prawosławną żoną. Król nie był zadowolony, że papież go poucza, i to jeszcze papież, który sam ma wiele za uszami.

Mimo tych wszystkich przeszkód, Aleksander Jagiellończyk i Helena Moskiewska byli zgodnym małżeństwem, a Aleksander, mimo że jego żona nie była nigdy koronowana na królową Polski, polecał ją tytułować królową. Aleksander Jagiellończyk zmarł w 1506 roku w wyniku apopleksji. Jego żona przeżyła go o 7 lat i zmarła w 1513 roku.

Obie przedstawione wyżej władczynie wyznawały religię prawosławną, ale tylko jednej starczyło odwagi do tego, by zerwać z rodzinną tradycją dla polskiej korony. Helena Moskiewska nie chciała sprzeciwiać się własnemu ojcu.

Krzyżaniakowa J., Ochmański J., Władysław II Jagiełło, Warszawa, Wrocław, Kraków, Gdańsk, Łódź 1990.
Rudzki E. Polskie królowe. Żony Piastów i Jagiellonów, Warszawa 1985.
Zawitkowska W., Walka polityczno-prawna o następstwo tronu po Władysławie Jagielle w latach 1424-1434, Rzeszów 2015.