Zofia Tołstoj. Jej życie ze słynnym pisarzem było koszmarem

Ale Tołstoj nie chciał, by jego żona miała złudzenia. W noc przed ślubem wręczył jej swój pamiętnik. Opisał tam swoje dawne miłostki, romanse i dziecko, które spłodził z chłopką. Zofia przeczytała wszystko, płakała, ale nie uciekła. Wydawało jej się, że miłość przezwycięży wszystko.

Początkowe lata małżeństwa były rzeczywiście szczęśliwe. Mieli wspólne pasje, kochali się, cieszyli się sobą. Zofia z zaangażowaniem wspierała męża, pomagała mu w pracy, przepisywała jego rękopisy. Ale Lwa coraz bardziej pochłaniała literatura i filozofia. Jego obsesje zaczęły się pogłębiać.

Jeśli dziś możemy czytać Wojnę i pokój w jej pełnej, dopracowanej wersji, to zawdzięczamy to Zofii. Przepisała książkę siedem razy – ręcznie, z uwagą i precyzją. Była jego pierwszą redaktorką, korektorką i wydawczynią. Ale Tołstoj nigdy jej za to nie podziękował.

Z czasem zaczęła rozumieć, że choć jest najbliżej jego geniuszu, nigdy nie będzie miała w nim udziału. Była niewidzialna. „Moja dusza krwawi, a on nie widzi” – pisała w pamiętniku.

Mimo to trwała przy nim, choć w głębi duszy czuła, że nie jest jego partnerką, lecz narzędziem. Tą, która ma spisywać, poprawiać i podziwiać. Nie miała złudzeń – jej nazwisko nigdy nie znajdzie się na okładce.

Zofia Tołstoj nie tylko pisała i poprawiała, ale także rodziła. Trzynaścioro dzieci w ciągu kilkunastu lat. Pięcioro z nich zmarło w dzieciństwie. Każda ciąża była dla niej wyrokiem.

A Lew? Wciąż mówił o ascezie, czystości i wyrzeczeniach, ale nie miał oporów, by zmuszać żonę do kolejnych ciąż.

Czuła się jak narzędzie, jak maszyna do rodzenia. W swoich zapiskach nie kryła rozpaczy. „Moje ciało nie jest moje. Należy do niego. Każde dziecko to nowy ciężar, nowy ból, nowa śmierć, która czyha na mnie.”

Nie miała w sobie pokory wiejskich matek. Nie chciała być jedynie matką i żoną, ale nie miała wyboru. Gdy zmarło jedno z ich dzieci, miała wrażenie, że pękła jej dusza.

Na początku Lwa fascynowały kobiety, życie rodzinne, miłość fizyczna. Ale potem wszystko się zmieniło. Tołstoj zaczął popadać w religijną obsesję, w odrzucenie wszystkiego, co ziemskie. Twierdził, że seks to grzech, bogactwo to hańba, a małżeństwo to więzienie.

Zofia Tołstoj patrzyła na to ze strachem. Jej mąż, ten sam, który niegdyś szeptał jej do ucha czułe słowa, teraz mówił, że miłość małżeńska jest nieczysta. Próbowała go przekonać, błagała, by nie popadał w skrajności, ale on był głuchy na jej prośby.

W końcu Tołstoj postanowił wyrzec się wszystkiego. Chciał oddać majątek chłopom, żyć jak asceta. A co z rodziną? „Nie potrzebuję niczego” – mawiał. Ale to nie on nosił odpowiedzialność za dzieci.

W 1910 roku Lew Tołstoj nie wytrzymał. Spakował kilka rzeczy i uciekł. Był zimny poranek, gdy wymknął się z Jasnej Polany. Nie zostawił listu, nie pożegnał się. Po prostu zniknął.

Zofia dowiedziała się o wszystkim po fakcie. Wpadła w rozpacz. Wierzyła, że to koniec ich małżeństwa, ale nie wierzyła, że to koniec jego życia. Tymczasem kilka dni później przyszła wiadomość – Lew jest chory, zatrzymał się na małej stacyjce w Astapowie.

Pobiegła do niego, ale było za późno. Zmarł, zanim zdążyła go zobaczyć. Nie pozwolono jej nawet wejść do pokoju, w którym umierał. Ostatnie chwile spędził w otoczeniu obcych ludzi, którzy traktowali go jak proroka.

W testamencie Lew Tołstoj nie zapisał rodzinnego majątku Zofii, lecz przekazał go na rzecz chłopów i społeczności. Dla niej to był cios. Przez dekady zarządzała tym domem, rodziła tu dzieci, dbała o każdą ścianę i każdy mebel. Teraz kazano jej się z tym pożegnać!

Zofia próbowała odzyskać kontrolę nad Jasną Polaną. Przekonywała, że jej mąż nigdy nie poradziłby sobie bez niej, że to ona była jego podporą. Jednak władza radziecka, która po rewolucji bolszewickiej przejęła cały majątek Tołstoja, nie miała zamiaru oddawać jej tego, co uważała za własność państwową.

Ostatecznie pozwolono jej zostać w posiadłości, ale już nie jako jej właścicielce. Stała się gościem we własnym domu. Rząd sowiecki traktował Jasną Polanę jako miejsce o znaczeniu narodowym. Zofia mogła w nim mieszkać, ale musiała się pogodzić z tym, że nie ma już nic do powiedzenia.

Mimo podeszłego wieku Zofia Tołstoj do końca życia była aktywna. Pisała pamiętniki, w których starała się przedstawić swoją wersję małżeństwa z Tołstojem. Próbowała opowiedzieć światu o swoich cierpieniach, o miłości, o poświęceniu. Wiedziała, że historia nie była dla niej łaskawa – że zawsze będzie postrzegana jako ta, która nie potrafiła zrozumieć wielkiego geniusza.

Ale im więcej pisała, tym bardziej czuła, że jest sama. Dzieci były daleko, Jasna Polana nie należała już do niej. Przychodzili do niej badacze, pisarze, dziennikarze, ale nie dla niej samej – chcieli rozmawiać o Tołstoju. Wszyscy widzieli w niej już tylko wdowę po wielkim pisarzu.

Gdy w 1919 roku umierała, miała 75 lat i była już jedynie cieniem dawnej siebie. Historia obeszła się z nią bez litości. Nie było wielkich pożegnań, nie było tłumów na pogrzebie. Odeszła w ciszy, a świat zapamiętał ją nie jako osobną postać, lecz jako kobietę, która przez całe życie stała w cieniu Lwa Tołstoja.

• Jastrun T., Trudy małżeństwa z geniuszem. Tołstojowie [https://zwierciadlo.pl/kultura/retro/415112,1,trudy-malzenstwa-z-geniuszem-tolstojowie.read].
• Zofia Tołstoj. Pamiętniki, przekł. M. Leśniewska, Warszawa 2014.