Barbara Radziwiłłówna. Królowa, która podzieliła Polskę

Data narodzin Barbary Radziwiłłówny jest niepewna. Pojawiła się na świecie najpóźniej w 1523 roku. Była dzieckiem kasztelana wileńskiego i hetmana wielkiego litewskiego Jerzego Radziwiłła i Barbary z Kołów, siostry Mikołaja „Rudego” Radziwiłła. Przez matkę była potomkinią królowej Polski Elżbiety Granowskiej, przedostatniej żony Władysława II Jagiełły.

W maju 1537 roku Barbara wyszła za o 15 lat starszego od niej wojewodę nowogródzkiego i trockiego Stanisława Gasztołda. Ślub odbył się w siedzibie Gasztołdów – Geranojnach.

Gasztołdowie nie doczekali się dzieci. Ich małżeństwo, trwające do 1542 roku nie należało chyba do udanych, choć o poważniejszych niesnaskach między nimi nic pewnego nie wiadomo. W tym okresie krążyły liczne plotki na temat przyszłej królowej Polski. Oskarżano ją o popełnienie wielu grzechów „lubieżności i bezwstydu”. Bez większego skrępowania zaczęto ją określać „wielką nierządnicą Litwy”.

Według Andrzeja Górki Barbara zdradziła męża z aż 38 kochankami! Jednym z kochanków Radziwiłłówny miał być także jej bliski krewny, Mikołaj „Czarny” Radziwiłł.

Do podanej przez autorów nowożytnych źródeł liczby kochanków wojewodziny historycy podchodzą z niezwykłą ostrożnością. Obecnie sądzi się, iż Litwinka rzeczywiście zdradzała męża. Istotny wpływ miała na to zapewne jej ponadprzeciętna uroda.

Była bowiem szczupłą i wysoką kobietą o blond włosach. Miała też ładne i dobrze zachowane zęby, co w tamtych czasach stanowiło wielką zaletę. Jej alabastrowa cera, słodycz wejrzenia i wdzięk ruchów musiały sprawiać, iż roiło się wokół niej od zalotników. Jednak z żadnym z nich nie połączyło ją żadne poważniejsze uczucie.

Poważny przełom w życiu Barbary Radziwiłłówny nastąpił w 1543 roku. Spotkała wtedy w Geranojnach królewicza Zygmunta Augusta, w którym się szczerze zakochała (od roku była już wdową). Polski następca tronu odwzajemnił to uczucie.

W dniu poznania Barbary Zygmunt August liczył 23 lata. Był już ożeniony z Elżbietą Austriaczką, której ewidentnie nie kochał. Był niewysokim, szczupłym, drobnym i bardzo przystojnym mężczyzną. Obwieszał się kosztownościami i lubił nosić czarne stroje. Jego wielką pasją były polowania i zabawy.

Barbarze spodobało się życie jej wybranka. Mnóstwo czasu spędzili ze sobą na łowach oraz różnego rodzaju ucztach, turniejach i balach. Zygmunt August dbał o to, by Barbara czuła się najważniejszą z dam na tych uroczystościach. W 1546 roku królewicz sprowadził do Wilna, w którym spędzali najwięcej czasu, łabędzie oraz tygrysa. Jakby tego było jeszcze mało, przywiózł nad Wilię oswojone niedźwiedzie i wielbłądy.

O romansie Barbary Radziwiłłówny z Zygmuntem Augustem z czasem stało się głośno w Polsce i na Litwie. Dowiedziała się o nim zapewne także Elżbieta Austriaczka, która zmarła w 1545 roku. Już dwa lata późnej Zygmunt August pojął potajemnie za żonę wdowę po Stanisławie Gasztołdzie.

Początkowo Zygmunt I Stary, ojciec Zygmunta Augusta nie chciał w ogóle widzieć na oczy Barbary. Zażądał wręcz od syna, aby unieważnił małżeństwo z Litwinką. Syn jednak nie zamierzał wypełniać żądań apodyktycznego ojca. Całą sprawę rozwiązała dopiero śmierć Starego, która nastąpiła w 1548 roku.

Synowej nie chciała także uznać matka Zygmunta Augusta, królowa Bona. Dopiero na krótko przed śmiercią Barbary Bona przez posła uznała Litwinkę za „swoją córkę i synową”.

Barbara Radziwiłłówna została koronowana na królową Polski 7 grudnia 1550 roku. Jej małżeństwo podniosło znaczenie rodu Radziwiłłów i innych rodów litewskich, co spotkało się z oporem szlachty i magnaterii polskiej.

Szczęście królowej trwało zaledwie kilka miesięcy. Zmarła 8 maja 1551 roku po ciężkiej chorobie. Nie od dziś historycy zastanawiali się, na co zachorowała Barbara. Według jednej grupy uczonych, Litwinka zmarła na kiłę. Zdaniem jeszcze innych przyczyną jej śmierci był rak szyjki macicy.

Na kilka dni przed śmiercią ciało schorowanej kobiety zaczęło nieprzyjemnie pachnieć. Odór wydobywający się z ciała kobiety nie przeszkadzał tylko Zygmuntowi Augustowi, który jeszcze łudził się, iż małżonka cudownie ocaleje. Były to jednak płonne nadzieje.

• Besala J., Barbara Radziwiłłowna i Zygmunt August, Warszawa 2007.
• Cynarski S., Zygmunt August, Wrocław 2004.
• Kuchowicz Z., Barbara Radziwiłłówna, Łódź 1985.
• Rudzki E., Polskie królowe, t. 1, Warszawa 1990.