Bitwa pod Rafią. Starcie zapomnianych imperiów

To właśnie o tę prowincję, kluczową zarówno pod względem strategicznym, jak i ekonomicznym, od pokoleń zmagali się Seleukidzi i Ptolemeusze. Każdy nowy król jednej i drugiej dynastii niemal automatycznie przejmował nie tylko tron, ale i ambicje poprzedników.

W 221 roku p.n.e. na tronie państwa Seleukidów zasiadł młody, ale jednocześnie energiczny Antioch III Wielki. Chciał odbudować dawną potęgę swojej dynastii, a pierwszym krokiem miało być odzyskanie newralgicznym ziem. W 219 roku p.n.e. rozpoczął czwartą wojnę syryjską.

Podczas tej wojny zajmował miasto za miastem, a armia ptolemejska faktycznie tylko przyglądała się jego imponującym osiągnięciom. Wydawało się, że Egipt w końcu się wycofa i uzna się za przegranego. A jednak Ptolemeusz IV, władca znany raczej z uciech pałacowych niż z ambicji politycznych, postanowił zareagować adekwatnie do sytuacji.

Dotąd armie Ptolemeuszy składały się głównie z greckich najemników i macedońskich kolonistów. Egipcjanie, choć stanowili podstawę społeczeństwa, nie byli dopuszczani do służby wojskowej w najważniejszych jednostkach.

Ale tym razem było inaczej. W obliczu kryzysu Ptolemeusz IV zdecydował się na krok, którego nie odważył się żaden z jego poprzedników – uzbroił Egipcjan na wzór macedoński i włączył ich do armii.

To był moment przełomowy. Po raz pierwszy w historii Egipt miał walczyć sam, a nie za pomocą cudzoziemskich wojsk. W sumie Ptolemeusz zebrał armię liczącą ponad 70 tysięcy ludzi, w tym 20 tysięcy Egipcjan uzbrojonych w długie włócznie, tak jak macedońscy falangici.

Antioch III nie miał zamiaru czekać. Wiedział, że jeśli pozwoli Egipcjanom się umocnić, jego plany spalą na panewce. Wyruszył na południe, by zakończyć wojnę jednym decydującym uderzeniem.

Pole bitwy pod Rafią było szeroką, otwartą równiną. Idealnym miejscem do manewrów kawalerii i falangi, ale także do starcia jednostek, które miały wywoływać panikę w szeregach wroga – słoni bojowych.

Obaj władcy ustawili swoje wojska w klasyczny sposób:

• Lewe skrzydło: Ptolemeusz IV osobiście dowodził egipską kawalerią. Naprzeciw niego stał sam Antioch III.
• Centrum: Po obu stronach znajdowali się falangici – rdzeń armii hellenistycznych.
• Prawe skrzydło: Egipskie słonie afrykańskie miały stanąć naprzeciw większych, bardziej agresywnych słoni indyjskich Seleukidów.

Bitwa pod Rafią rozpoczęła się od ataku słoni. Zwierzęta Antiocha były większe, silniejsze i miały przewagę. Egipskie jednostki nie wytrzymały – ich słonie wpadły w panikę i rozproszyły się. Prawa flanka Egipcjan poszła w rozsypkę.

Antioch widząc to, postanowił osobiście poprowadzić kawalerię i uderzył na lewe skrzydło przeciwnika. Był bliski zwycięstwa. Ale właśnie wtedy wydarzyło się coś, czego się nie spodziewał.

Czytaj również: Aszurbanipal. Ostatni wielki król Asyrii

Podczas gdy Antioch III koncentrował swoją uwagę na skrzydłach, w centrum rozegrała się prawdziwa katastrofa. Falangici Ptolemeusza IV – w tym nowo uzbrojeni Egipcjanie – przełamali szeregi seleukidzkiej piechoty. Wbrew oczekiwaniom nie ustąpili przed doświadczonymi żołnierzami Antiocha.

Zamiast uciekać, walczyli. Ich linia wytrzymała, a potem zaczęła spychać przeciwnika. Widząc klęskę swojej piechoty, armia Antiocha zaczęła się cofać. Wkrótce ucieczka zmieniła się w panikę.

Antioch III, nie mogąc uratować bitwy, zebrał resztki swoich wojsk i wycofał się. Ptolemeusz IV odniósł spektakularne zwycięstwo.

Czytaj również: Bitwa pod Ktezyfontem (363). Starcie dwóch potęg starożytności

Choć Egipt wygrał bitwę, nie potrafił wykorzystać swojego sukcesu. Ptolemeusze zdobyli wprawdzie sporne ziemie, lecz nieoczekiwanie musieli zmierzyć się z nowym wrogiem. Swoimi poddanymi, którzy walcząc pod Rafią, zobaczyli, że są w stanie zwyciężyć. W kolejnych latach doszło do serii buntów w samej dolinie Nilu.

Zamiast umocnić władzę dynastii, triumf pod Rafią stał się początkiem powolnego upadku Egiptu. To, co miało być nowym otwarciem, okazało się jedynie ostatnim wielkim zwycięstwem.

Czytaj również: Najsłynniejsi gladiatorzy w dziejach starożytnego Rzymu

• Radziejowski, Bitwa pod Rafią [https://www.histurion.pl/historia/starozytnosc/grecja/bitwa_pod_rafia/2.html].