Aszurbanipal. Ostatni wielki król Asyrii

„Wciąż galopowałem na rumakach bojowych, jeździłem na nieokiełznanych koniach czystej krwi. Trzymałem łuk i sprawiałem, że strzały leciały, tak jak przystało na bohatera. Rzucałem drgającymi włóczniami, jak gdyby były strzałami. Ujmowałem wodze rydwanu jak woźnica i sprawiałem, że koła zawracały w miejscu. […] W tym czasie uczyłem się też należytego pańskiego sposobu życia (i) zaznajamiałem się z władzą królewską. Stawałem przed królem, który mnie spłodził, wydając rozkazy urzędnikom. Żaden zarządca nie został mianowany beze mnie, żaden prefekt zainstalowany bez mojej zgody”.

Ale nauczenie się, jak być wytrzymałym i zdobyć władzę, nie było wystarczające dla Aszurbanipala. Dodaje też, że otrzymał wykształcenie naukowe i literackie:

„Nauczyłem się rzemiosła mędrca Adapy, tajemnej (i) ukrytej całości wiedzy skrybalnej. Rozpoznaję widoczne znaki na niebie i na ziemi (i) mogę je omawiać na zgromadzeniu uczonych. Mogę spierać się z ekspertami we wróżeniu z oliwy na temat (serii wróżb): „Jeśli wątroba jest zwierciadłem niebios”. Potrafię rozwiązać skomplikowane (matematyczne równania) dzielenia i mnożenia, które nie mają łatwego rozwiązania. Czytałem zręcznie napisane teksty w niezrozumiałych sumeryjskim i akadyjskim, które (są) trudne do zinterpretowania. Dokładnie zbadałem znaki klinowe na kamieniach sprzed potopu, których (znaczenie) jest ukryte, niedostępne i mylące”.

Niniejszy tekst opracowano na podstawie książki Eckarta Frahma Asyria. Powstanie i upadek pierwszego imperium w historii świata (Wydawnictwo Rebis, Poznań 2025).

Aszurbanipal chciał naprawdę wiele osiągnąć. Pragnął zostać „człowiekiem renesansu”, lub raczej nowym Gilgameszem. Podobnie jak słynny bohater z dawnych czasów, najpierw odkrywca i wojownik, potem mędrzec, tak Aszurbanipal pragnął połączyć zalety zdobywcy z przymiotami króla filozofa.

Fragment o jego wychowaniu intelektualnym rzeczywiście nawiązuje do wiersza z początku babilońskiego Eposu o Gilgameszu: „tajemnicę widział, to, co ukryte, otworzył, przekazał wieści sprzed potopu”.

Jako król Aszurbanipal pozostawił zapis, w którym zapewnia jednoznacznie, że jego panowanie dorównywało jego wielkim ambicjom. W „autobiografii” opisuje, że rezultaty jego dojścia do władzy były zdumiewające, wręcz nadprzyrodzone:

„Wzniesiony oręż wrogów został odłożony, rozwiązali zwarty szyk bojowy. […] Niebezpieczni mężowie, którzy pragnęli bitwy z tymi, którzy im się nie podporządkowali, uspokoili się. […] W mieście i w domostwie nikt nie zabrał nic sąsiadowi siłą. W całym kraju żaden młody człowiek nie popełnił przestępstwa. Samotny podróżny bezpiecznie podążał odległymi drogami. Nie było złodzieja ani mordercy”.

Nawet natura musiała się dostosować do nowego okresu harmonii i dobrobytu, który nastał wraz z rządami Aszurbanipala. W długim tekście pochodzącym z około 640 roku p.n.e. król twierdzi, że po jego wstąpieniu na tron „bóg Adad zesłał deszcze i Ea otworzył swoje strumienie. Zboże miało wysokość 5 łokci w bruzdzie, kłosy miały ⅚ łokcia długości (około 38 centymetrów). […] Sady obrodziły owocami, bydło rodziło młode. Za mojego panowania nastały dobrobyt i obfitość”.

Czytaj również: Aleksander Wielki. Mało znane fakty z życia jednego z najwybitniejszych wodzów w dziejach

Kilku współczesnych badaczy poparło tezę, że panowanie Aszurbanipala przyniosło wiedzę, postęp i ogólny dobrobyt. Francuski asyriolog René Labat, nazywający króla „oświeconym”, podkreśla jego uczoność i inwestowanie w stworzenie gigantycznych zbiorów tabliczek w Niniwie.

Zdaniem badacza Aszurbanipal jest dowodem na to, że archeolog Jacques de Morgan (w 1909 roku) mylił się głęboko, gdy pisał o tym władcy: „Asyryjczyk nie jest ani artystą, ani literatem, ani prawnikiem. To pasożyt opierający zorganizowaną grabież na ogromnej potędze wojskowej”.

Austriacki historyk Sebastian Fink twierdzi, że Aszurbanipal wykazywał tak wielkie zrozumienie mechanizmów podaży i popytu oraz zmienności cen, że należy go uznać za eksperta w dziedzinie ekonomii.

Japońska asyriolożka Sanae Ito skłonna jest nawet nazwać Aszurbanipala „humanistą, ponieważ król, jak twierdzi, traktował swoich rozmówców na scenie dyplomatycznej jednakowo, okazywał litość pokonanym wrogom i był skłonny do rozmowy z ludźmi wysokiego i niskiego stanu, a także rzekomo wierzył w dobre intencje”.

Czytaj również: Zdobycie Niniwy. Upadek asyryjskiej potęgi

Bez wątpienia pewne aspekty panowania króla imponują: przede wszystkim królewskie biblioteki w Niniwie oraz znakomite reliefy zdobiące ściany pałaców Aszurbanipala. Współcześni uczeni, starając się zrekonstruować intelektualny świat starożytnej Mezopotamii, w wielkim stopniu korzystają ze zgromadzonych przez niego zasobów tabliczek, odwiedzający muzea zaś zachwycają się owymi płaskorzeźbami.

Jednak dla większości ludzi z VII wieku p.n.e. wyrafinowana kultura dworu królewskiego nie miała większego znaczenia. Bardziej istotne były inne czynniki definiujące panowanie Aszurbanipala. Jeśli spróbujemy czytać między wierszami królewskich inskrypcji i sięgniemy także po inne źródła, na przykład listy i teksty gospodarcze, wyłania się zupełnie inny obraz jego panowania niż ten, który król sam starał się promować.

Czytaj również: Niewidzialne twarze imperium. Kobiety i dzieci w starożytnej Asyrii

Więcej o panowaniu Aszurbanipala można przeczytać w książce Eckarta Frahma Asyria. Powstanie i upadek pierwszego imperium w historii świata (Wydawnictwo Rebis, Poznań 2025). Książkę można zamówić, klikając poniższy przycisk.