Niewidzialne twarze imperium. Kobiety i dzieci w starożytnej Asyrii

Typowe zaklęcie na potencję, zapisane pismem klinowym w podręczniku Szaziga, brzmiało: „Dziki ośle, dziki ośle, dziki byku, dziki byku. Kto sprawił, że zwiotczałeś jak luźne liny, kto wylał zimną wodę na twoje serce (tj. penisa)? Kto wywołał u ciebie smutek umysłu i senność?”.

Rytualne czynności towarzyszące takim zaklęciom obejmowały przerzucenie problemu na stosowne posążki reprezentujące złe duchy lub czarownice. Magiczne procedury raczej nie mogły uleczyć z dolegliwości fizycznych, ale mogły pomóc w przypadku lęków związanych z wydolnością seksualną.

Niniejszy tekst opracowano na podstawie książki Eckarta Frahma Asyria. Powstanie i upadek pierwszego imperium w historii świata (Wydawnictwo Rebis, Poznań 2025).

W patriarchalnej Asyrii z VIII i VII wieku p.n.e. od kobiet oczekiwano zwykle, że będą wiodły życie zgodne z późniejszym rzymskim powiedzeniem: „Służyła swojemu domowi, przędła wełnę”.

Ale zdarzały się wyjątki. Nowoasyryjskie kobiety, których mężowie lub synowie zmarli bądź stali się ubezwłasnowolnieni, często przejmowały rodzinny interes. Kapłanki świątynne również były bardziej niezależne niż większość kobiet.

Były też takie kobiety, które mieszkały całkowicie poza sferą domową, czy to wieszczki, właścicielki karczm czy prostytutki. Żyły one jednak często na marginesie społeczeństwa, nierzadko oskarżane o paranie się czarami.

Typowa rodzina asyryjska z okresu imperium była zwykle mała. Mąż mieszkał z żoną i dziećmi, czasem mając jeszcze kilku niewolników, we własnym domostwie. Bywało, że wraz z nimi mieszkali też jego rodzice.

Kobiety z zamożnych rodzin wnosiły do małżeństwa posag składający się z biżuterii, tekstyliów, naczyń, artykułów toaletowych, narzędzi, mebli i srebra. W przypadku rozwodu miał on pozostać w posiadaniu kobiety jako zabezpieczenie majątkowe.

Głównym celem małżeństwa w Asyrii było spłodzenie potomstwa. Od dzieci oczekiwano, że poza dostarczaniem radości zapewnią rodzicom opiekę na starość i że potem ich pochowają, zazwyczaj w podziemnych komorach pod domem rodzinnym, i będą dodatkowo odprawiać comiesięczne obrzędy ku czci zmarłych, aby zachować pamięć o nich.

Jak we wszystkich społeczeństwach przednowoczesnych, także w Asyrii okres ciąży i sam poród były pełne niebezpieczeństw. Z powodu niskiego poziomu higieny i braku umiejętności kompetentnego radzenia sobie z utrudnionym porodem, krwotokiem poporodowym i gorączką połogową śmiertelność matek była wysoka.

Nie tylko matki, także dzieci były narażone na szereg niebezpieczeństw, gdy coś poszło nie tak podczas porodu, jak i w późniejszych tygodniach i miesiącach. Jakim nieszczęściem mogła być dla rodziców utrata dziecka, opisuje list Adad-szumu-usura, głównego egzorcysty, do króla Asarhaddona:

„Co do tego, co napisał król, mój pan, do mnie, mówiąc: ≪Moje serce stało się bardzo zatroskane z powodu tego maleństwa. Moje serce zapadło się (tj. byłem w depresji). Cośmy uczynili?≫. Gdyby to było uleczalne, oddałbyś połowę swojego kraju, by to uleczyć. (Ale) co możemy zrobić? O królu, mój panie, (takie) leczenie było niewykonalne”.

Czytaj również: Tauseret. Ostatnia kobieta-faraon

Z braku skutecznych środków medycznych rodzice uciekali się do apotropaicznych rytuałów i zaklęć, aby odpędzić zagrożenia związane z przychodzeniem na świat i wychowywaniem dzieci. Ponieważ nie można było uznać zasadniczo dobroczynnych bogów za odpowiedzialnych za śmierć kobiet w ciąży czy małych dzieci, ludzie obarczali winą nieprzyjazną, porywającą dzieci demonicę Lamasztu, jakby antymatkę przedstawianą z głową lwa i ptasimi szponami oraz górną częścią ciała kobiety. Obwisłymi piersiami karmiła czasem psa lub prosię, a szponiastymi palcami chwytała węże.

W zaklęciach kierowanych przeciwko niej była mowa o tym, jakoby Lamasztu „liczyła miesiące” ciąży każdej kobiety i „zaznaczała ich dni na ścianie”,, aby w pewnej chwili „wśliznąć się do zamkniętego domu” i „udusić małe dzieci”.

Czytaj również: Najsłynniejsi gladiatorzy w dziejach starożytnego Rzymu

Chociaż narodziny dziecka są zwykle radosnym momentem, jego pojawienie się na świecie, nawet gdy jest silne i zdrowe, wiąże się z mnóstwem wyzwań, które współcześni rodzice znają równie dobrze.

W nocy maluchy często płakały i budziły rodziców, a co gorsza, zakłócały spokój duchów domowych, w tym łatwo wpadającego w irytację połboskiego kusarriku przedstawianego jako pół człowiek, pół byk.

Aby uciszyć dzieci i nie narazić się duchom, rodzice śpiewali pociechom kołysanki – niektóre znane są z klinowych podręczników. W asyryjsko-babilońskich kołysankach pojawiają się pytania, dlaczego dziecko nie płakało w łonie matki, i poetyckie błagania, aby było spokojne jak woda w studni, by „otrzymało sen jak śpiący koziołek gazeli” czy drzemało jak pastuch pilnujący stada.

Czytaj również: Zdobycie Niniwy. Upadek asyryjskiej potęgi

Niniejszy tekst opracowano na podstawie książki Eckarta Frahma Asyria. Powstanie i upadek pierwszego imperium w historii świata (Wydawnictwo Rebis, Poznań 2025). Książkę można zamówić, klikając poniższy przycisk.