Panowanie Borysa Godunowa. Jeden z najburzliwszych okresów w historii Rosji

Podczas krótkiego panowania Fiodora, Borys Godunow sprawował faktyczną władzę jako regent. Działał na rzecz wzmocnienia władzy centralnej, wprowadził szereg reform administracyjnych i gospodarczych, a także dążył do poprawy stosunków z zagranicą. W 1598 roku, po śmierci Fiodora, Sobór Ziemski obrał Godunowa na cara.

Panowanie Borysa Godunowa było naznaczone wieloma kryzysami, którym nowy car nie potrafił się przeciwstawić. W wyniku klęski głodu, która dotknęła państwo rosyjskie, zginęło – jak się powszechnie sądzi – kilkaset tysięcy ludzi! Doprowadziło to do społecznych niepokojów i osłabienia władzy Godunowa, którego otwarcie nazywano uzurpatorem i zbrodniarzem.

Niniejszy tekst stanowi fragment mojej książki Szach-mat. Jak umierali władcy Rosji, wydanej nakładem wydawnictwa Hi:story (Kraków 2024).

Niepokoje społeczne zbiegły się z pojawieniem się na arenie dziejowej Dymitra Samozwańca (właściwie mnicha Griszki Otriepjewa), który podawał się za cudownie ocalałego syna Iwana IV Groźnego. Co ciekawe, „carewiczowi” udało się swoją wizją uwieść wielu Rosjan, którzy chętnie wstępowali w jego szeregi. W sposób szczególny do Dymitra lgnęli prości chłopi, liczący na poprawę swojej dotychczasowej doli.

Aspiracje Dymitra Samozwańca, dążącego do zdobycia władzy w Moskwie, poparli kresowi polscy magnaci, którzy udzielili mu pomocy zbrojnej. Dzięki temu wsparciu Dymitrowi udało się odnieść oszołamiający sukces, bijąc praktycznie na każdym kroku broniącego się rozpaczliwie Borysa Godunowa.

Sytuacja Dymitra Samozwańca zmieniła się dopiero po bitwie pod Dobroniczami, podczas której doznał sromotnej klęski. W newralgicznym momencie starcia odeszły od niego nawet niedobitki Kozaków i Polaków. Ci ostatni opuścili go, nawet go o tym nie informując. Przy Dymitrze wytrwała zaledwie garstka ludzi, którzy mogli zostać w każdym momencie rozniesieni w pył przez depczące im po piętach oddziały Borysa Godunowa.

Polecamy również: Okrucieństwa Iwana Groźnego. Sporządził specjalną instrukcję bicia żony

Po klęsce pod Dobroniczami w głowie rzekomego carewicza kłębiły się najgorsze myśli. Zaczął nawet poważnie rozważać powrót do Polski. Ostatecznie do tego nie doszło, w czym spory udział mieli sami Rosjanie, którzy nie chcieli wpaść w ręce rozgniewanego Borysa Godunowa, wiedzieli bowiem, co się z nimi stanie w razie schwytania.

Od tego momentu Dymitr Samozwaniec rozpoczął zbieranie nowych sił. Na jego korzyść działało bestialstwo armii carskiej, niezwykle bezwzględnej wobec okolicznej ludności, która wcześniej opowiedziała się po stronie buntownika. Wielu mężczyzn zostało wtedy wymordowanych wraz z całymi rodzinami.

Terror oddziałów Godunowa przyniósł skutek odwrotny do oczekiwanego. Dla biednych chłopów Dymitr stawał się jedyną nadzieją na odmianę ich dotychczasowego losu. Poparcie „carewiczowi” okazali również niektórzy mieszczanie, przekazujący mu znaczne sumy pieniędzy.

Borys Godunow nie mógł pogodzić się z zaistniałą sytuacją. Pluł sobie w brodę, że jego ludzie nie potrafią wyeliminować Dymitra Samozwańca, którego całkowity upadek był w zasadzie bardzo bliski. Car wyładował złość na części swoich oficerów, zarzucając im zdradę. Przeprowadził następnie nowy zaciąg do wojska, lecz ten szedł nadzwyczaj opornie. Kondycja armii carskiej była wręcz fatalna. Z nadejściem wiosny zaczęły się roztopy, spowalniające tempo działań w terenie.

Coraz dotkliwiej odczuwano też brak żywności. Wielu żołnierzy zdezerterowało – woleli zginąć gdzieś na prowincji niż paść ofiarą chorób nękających ich szeregi. W celu uzupełnienia topniejącej w oczach armii Borys wcielił do niej osoby kompletnie nieznające się na sztuce wojennej, między innymi z ziem klasztornych.

Polecamy również: Piotr Wielki Alkoholik. Na ten przydomek rosyjski car zasłużył sobie jak mało kto

Jednocześnie Godunow, aby zrazić mieszkańców imperium do Dymitra Samozwańca, rozgłaszał wszędzie, gdzie było to możliwe, że Dymitr jest zwykłym zdrajcą, któremu tron w Moskwie prawnie się nie należy.

Do tej akcji car wykorzystał przede wszystkim duchowieństwo, któremu polecił rozpowszechniać informacje, że niegdysiejszy mnich jest Antychrystem i narzędziem w rękach Szatana. Łudził się, że przywiązany mocno do religii lud przestanie popierać „demona” spoufalającego się z katolikami, tj. Polakami, których w Rosji szczerze nienawidzono.

Jak się później okazało, zainicjowana przez Godunowa akcja na nic się nie zdała. W pewnej mierze wpływ na to miał sam Dymitr – wpadł on na pomysł, by podstawić człowieka, który będzie rozpowiadał, że jest Griszką Otriepjewem. Dla Rosjan był to jasny sygnał, że Griszka i carewicz Dymitr to dwie różne postaci.

Polecamy również: Caryca Anna. Najgorsza władczyni w historii Rosji?

Tymczasem Borys Godunow popełnił kolejny kardynalny błąd, który odsunął go od Rosjan raz na zawsze. Utopił mianowicie we krwi wybuchłe przeciwko niemu powstanie chłopów w okręgu komaryckim. W sumie wymordowano kilka tysięcy osób, ocalałych zaś sprzedano w niewolę Tatarom. Ofiarą oprawców padły nawet kobiety i niemowlęta.

Informacja o rzezi komaryckiej rozniosła się w mgnieniu oka po całym państwie rosyjskim, docierając nawet do odległych jego zakątków. Ludzi ogarnęło powszechne przerażenie, nikt już nie mógł czuć się bezpiecznie. Nie dziwi zatem, że mieszkańcy Rosji na wieść o zwycięstwach Dymitra Samozwańca cieszyli się, gdy zaś doszły do ich uszu przeciwne wiadomości, chodzili – jak zanotowano w jednym z przekazów – „zmartwieni, smutni, ze zwieszonymi głowami”.

Spirala strachu, sukcesywnie podkręcana przez Borysa Godunowa, nie zdołała już poprawić położenia cara. Następcy Fiodora przyszło walczyć nie tylko z oddziałami Dymitra Samozwańca, lecz również z własnymi poddanymi. Zbuntowali się przeciwko niemu chłopi, mieszkańcy miast, żołnierze oraz oligarchia.

Na dobrą sprawę nikt już nie zamierzał nadstawiać karku za nielubianym carem Borysem. Jego panowanie ograniczało się jedynie do Moskwy, a i ta, jak wszystko na to wskazywało, prędzej czy później miała zostać przejęta przez zwolenników Dymitra.

Polecamy również: Zagłada Nowogrodu Wielkiego (1570). Ofiary gotowano żywcem, a niemowlęta topiono

W tych trudnych dla Borysa Godunowa chwilach wzmogła się jego choroba, z którą borykał się od wielu lat, a której nie potrafili zaradzić nawet najlepsi medycy. Podawano mu wprawdzie różne leki, ale nie przynosiły one ukojenia.

Najwięcej problemów car miał z nogami i sercem. Specjaliści sądzą, że chorował na silną miażdżycę tętnic. Zaburzenia krążenia krwi w kończynach dolnych powodowały ból, skurcze mięśni i trudności w chodzeniu.

Jak należy przypuszczać, Borys spodziewał się śmierci, nie wiedział jedynie, kiedy dokładnie ona nastąpi. Aby zaspokoić ciekawość, sprowadził na dwór astrologów i wróżbitów.

Zasięgnął też rady Oleny, mieszkającej w nędznej chatce kobiety okrzykniętej jeszcze za życia świętą, na której temat nie wiemy jednak zbyt wiele. W źródłach możemy przeczytać, że gdy car po raz pierwszy zapukał do jej drzwi, w ogóle go nie przyjęła. Dopiero później, gdy usilnie zaczął błagać ją o pomoc, kazała przywołanym popom dostarczyć kawałek drewna i okadzić cara. Dała tym do zrozumienia, że niedługo zostanie odprawiona msza żałobna za Borysa.

Informacja ta, jak nietrudno się domyślić, była jak wyrok dla przestraszonego mężczyzny, który dopytywał wieszczkę o konkrety. Niestety ich nie uzyskał.

Polecamy również: Śmierć Katarzyny II. Rozpustna caryca konała w potwornych męczarniach

13 kwietnia 1605 roku Borys Godunow nagle zasłabł podczas posiłku. Gdy wstał od stołu, poczuł mdłości, a następnie stracił przytomność. Wezwano lekarzy, ale ci nie zdołali mu pomóc.

Pięćdziesięciotrzyletni car zmarł po dwugodzinnej męczarni. Niedługo potem jego zwłoki pochowano w soborze Archangielskim, tym samym, w którym złożono wcześniej ciała Iwana Groźnego i jego synów.

Okoliczności śmierci Borysa Godunowa były na tyle nietypowe, że już po złożeniu go do grobu rozpowiadano o jego otruciu. Niektórzy utrzymywali nawet, że car popełnił samobójstwo przez zażycie trucizny. Towarzyszący Borysowi w ostatnich chwilach jego życia Francuz Jacques Margeret pisał natomiast, że rosyjski władca dostał nagłego ataku apopleksji.

Która z wymienionych wersji wydaje się najbardziej odpowiadać prawdzie, trudno rozstrzygnąć. A wszystko dlatego, że kilka tygodni po śmierci Borysa rozzłoszczony tłum wyrzucił jego szczątki z soboru i zakopał je w nieznanym miejscu gdzieś na podmiejskim cmentarzu. Zagadka przyczyn śmierci Godunowa będzie nierozstrzygnięta, dopóki nie zostaną zbadane jego kości. Czy kiedykolwiek to nastąpi, nie wiemy.

Polecamy również: Fiodor II Godunow, czyli pierwsze carobójstwo w historii Rosji

W rosyjskim społeczeństwie jeszcze wiele lat po śmierci Borysa Godunowa można było usłyszeć, że car wcale nie zginął. Sugerowano, że uciekł za granicę, a zamiast niego pogrzebano kogoś innego. Jako najczęstsze miejsce ucieczki Borysa wskazywano Anglię. Z czasem rozniosła się plotka, że na Wyspy Brytyjskie przewieźli go wraz z bajecznymi skarbami angielscy lub holenderscy kupcy.

Pogłoski o ocaleniu następcy Fiodora dotarły nawet do Polski, gdzie rozpowiadano, że Borys, zanim znalazł się w Anglii, upozorował swoją śmierć – otruł osobę przypominającą go z wyglądu i umieścił ją w trumnie. W intrygę tę – jak sądzono – miała być wtajemniczona tylko najbliższa rodzina cara.

Niniejszy tekst stanowi fragment mojej książki Szach-mat. Jak umierali władcy Rosji, wydanej nakładem wydawnictwa Hi:story (Kraków 2024).Książkę można kupić w wielu księgarniach drogą internetową. Więcej o tej pozycji można się dowiedzieć po kliknięciu poniższego przycisku.