Kandydat musiał przejść próbę. Tak wybierano kochanków carycy

Współcześni nie zawsze opisywali ją z zachwytem. Jeden z francuskich dyplomatów zwracał uwagę na przeciętną urodę, szczupłą sylwetkę i ślady po ospie. Trudno w tej relacji rozpoznać kobietę, którą Wolter nazwał później "Semiramidą Północy".

Filozof pomagał budować obraz oświeconej monarchini, otoczonej książkami, uczonymi i ambitnymi projektami reform. Katarzyna chętnie podtrzymywała taką opinię. Korespondowała z najważniejszymi myślicielami Europy, interesowała się szkolnictwem i próbowała usprawniać administrację.

Za jej panowania Rosja umocniła swoją pozycję, lecz prywatne życie carycy od początku budziło równie duże zainteresowanie jak polityka. Dwór obserwował każdy nowy romans, a plotki szybko docierały do zagranicznych ambasad. Z czasem obecność faworytów stała się stałym elementem funkcjonowania carskiego otoczenia.

Najważniejszym mężczyzną pierwszych lat panowania był Grigorij Orłow. Wspierał Katarzynę podczas przewrotu przeciw Piotrowi III i należał do ludzi, dzięki którym mogła przejąć tron.

Orłow spodziewał się, że caryca zgodzi się na małżeństwo. Dla Katarzyny taki krok wiązał się jednak z ogromnym ryzykiem. Ślub z dawnym kochankiem mógł osłabić jej pozycję i uzależnić ją od wpływowej rodziny Orłowów.

Ich relacja stopniowo wygasała. Orłow zachował tytuły i majątek, ale przestał odgrywać przy władczyni dawną rolę. Z rozstaniem nie poradził sobie najlepiej. Coraz częściej sięgał po alkohol i wikłał się w kolejne romanse.

Na krótko zastąpił go Aleksander Wasilczikow. Nie zdobył jednak ani uczuć Katarzyny, ani znaczenia porównywalnego z pozycją swojego poprzednika.

Znacznie ważniejszym człowiekiem okazał się Grigorij Potiomkin. Łączyła ich relacja wykraczająca poza zwykły dworski romans. Zachowane listy pokazują silne przywiązanie, zazdrość i namiętność, ale także rozmowy dwojga ludzi świadomych swojej politycznej pozycji.

Nawet gdy uczucie straciło dawną intensywność, Potiomkin nie zniknął z życia Katarzyny. Pozostał jednym z jej najważniejszych współpracowników i doradców. Caryca ufała mu również wtedy, gdy w jej otoczeniu pojawiali się młodsi mężczyźni.

Z czasem wybór nowego faworyta odbywał się według ustalonego dworskiego schematu. Kandydat musiał zostać zaakceptowany przez najbliższe otoczenie monarchini. Gdy zdobył jej przychylność, otrzymywał mieszkanie, pieniądze, tytuły i dostęp do ludzi decydujących o sprawach państwa.

Nie każdy próbował wykorzystywać tę pozycję politycznie. Aleksander Łanskoj trzymał się z dala od administracji i skupiał na towarzyszeniu Katarzynie. Jego nagła śmierć była dla niej bolesnym ciosem. Na dworze pojawiły się później plotki, że młody faworyt zaszkodził sobie środkami pobudzającymi, lecz nigdy tego nie potwierdzono.

W późniejszych latach różnica wieku między carycą a jej towarzyszami stawała się coraz większa. Płaton Zubow był od niej młodszy o ponad czterdzieści lat. Dzięki jej łasce w krótkim czasie zdobył wysokie odznaczenia, ogromne wpływy i pokaźny majątek.

Dwór doskonale rozumiał, że cała jego kariera zależy od zdrowia monarchini. Zubow także wiedział, że wraz ze śmiercią Katarzyny straci ochronę, która wyniosła go na szczyt.

Nie wszyscy młodzi mężczyźni chcieli jednak długo pozostawać w roli królewskiego kochanka. Aleksander Mamonow coraz częściej unikał nocnych wizyt u władczyni. Związał się z kobietą w swoim wieku, z którą doczekał się dziecka.

Dla Katarzyny było to bolesne przypomnienie, że potęga polityczna nie daje pełnej kontroli nad uczuciami innych ludzi. W ostatnich latach jej panowania młodzi faworyci coraz wyraźniej widzieli w niej przede wszystkim źródło wpływów i majątku.

Problemy zdrowotne towarzyszyły jej od młodości. Ciężkie zapalenie płuc leczono u niej wielokrotnymi upustami krwi, które w XVIII wieku uchodziły za skuteczną terapię, choć często dodatkowo osłabiały chorego.

Pod koniec życia stan Katarzyny wyraźnie się pogorszył. Cierpiała na bóle głowy i dolegliwości żołądkowe, mocno przybrała na wadze, a obrzęki nóg utrudniały jej chodzenie. Coraz częściej przewożono ją w specjalnym fotelu.

Lekarze próbowali mieszanek ziołowych, wody morskiej, zabiegów i kolejnych upustów krwi. Żadna z metod nie przynosiła trwałej poprawy. Niektóre kuracje wyczerpywały ją tak mocno, że traciła przytomność.

Na dworze wciąż otaczano ją ceremonialnym szacunkiem należnym władczyni imperium. Prywatnie coraz bardziej zależała od służby i bezradnych lekarzy, którzy nie potrafili zatrzymać postępującej choroby.

Katarzyna zmarła w 1796 roku po ponad trzydziestu latach panowania. Jej związki z mężczyznami nadal przyciągają uwagę, ponieważ łączyły osobiste emocje z pieniędzmi, awansami i dworską polityką. Nie wystarczą jednak do wyjaśnienia całej biografii kobiety, która przez dziesięciolecia kierowała jednym z największych państw Europy.