Kopiec Krakusa pod lupą archeologów. Co naprawdę wiemy?

Historia naukowego poznania kopca Krakusa zaczyna się od postaci niezwykłej dla świata archeologii. Marian Dąbrowski, najpotężniejszy magnat prasowy międzywojennej Polski, właściciel ponad stu czasopism w kraju i za granicą, postanowił zainwestować fortunę w rozwiązanie zagadki krakowskiego kopca. 

Jego flagowy tytuł, Ilustrowany Kuryer Codzienny, należał do najpoczytniejszych gazet w Polsce, a sam wydawca doskonale rozumiał, że sensacyjne odkrycia archeologiczne przyciągną rzesze czytelników.

Dąbrowski uzyskał oficjalne pozwolenie na prowadzenie prac badawczych i sfinansował całe przedsięwzięcie z własnej kieszeni. Nadzór naukowy nad wykopaliskami sprawowali uczeni z Polskiej Akademii Umiejętności, co nadało projektowi rangę poważnej ekspedycji badawczej. Prace trwały cztery lata, od 1933 do 1937 roku, i miały charakter bezprecedensowy w dziejach polskiej archeologii.

Metodyka badań była równie spektakularna jak sama inicjatywa. Kopiec rozkopano od samego szczytu aż do podstawy, wbijając się w jego bryłę potężnym wykopem w kształcie lejka. Tony ziemi i piasku przesiano w poszukiwaniu najmniejszych nawet śladów przeszłości. W najgłębszych partiach nasypu, gdzie odkrywka już nie sięgała, wykonano dodatkowe boczne tunele, szukając tego, co mogło skrywać się dalej od centralnej osi kopca.

Pierwsze istotne odkrycie nastąpiło stosunkowo płytko pod powierzchnią. Na głębokości zaledwie dwóch do pięciu metrów od wierzchołka archeolodzy natrafili na pozostałości korzeni olbrzymiego dębu. Botanik Władysław Szafer, stosując dostępne wówczas metody datowania, oszacował wiek drzewa na około trzysta lat w momencie jego ścięcia. Ta informacja otworzyła fascynującą perspektywę interpretacyjną.

Dąb zajmował szczególne miejsce w wierzeniach słowiańskich jako drzewo święte, związane z kultem najwyższych bóstw. Obecność tak potężnego okazu na szczycie kopca sugeruje, że miejsce to mogło przez stulecia służyć jako ośrodek praktyk religijnych. Pogańska świątynia pod gołym niebem, gdzie wierni gromadzili się wokół świętego drzewa, wpisywałaby się doskonale w znany obraz duchowości przedchrześcijańskich Słowian.

Przyjęcie chrześcijaństwa oznaczało kres dla takich miejsc kultu. Dąb został najprawdopodobniej ścięty, a na jego miejscu wzniesiono kapliczką lub krzyż, co stanowiło typowy zabieg chrystianizacyjny. Ślady takiej budowli można dostrzec na panoramach Krakowa malowanych na przełomie XVI i XVII stulecia. Kopiec przeszedł zatem długą drogę od pogańskiego sanktuarium do miejsca chrześcijańskiej dewocji.

Drugim kluczowym znaleziskiem okazała się niepozorna metalowa skuwka, którą specjaliści zidentyfikowali jako wyrób typu awarskiego i datowali na VIII wiek. Awarowie, koczowniczy lud z Azji Środkowej, przez kilka stuleci dominowali nad częścią Europy Środkowej, a ich wpływy kulturowe sięgały daleko poza granice ich państwa. Obecność takiego przedmiotu w kopcu dostarcza cennej wskazówki chronologicznej.

Jeszcze bardziej intrygujące okazały się konstrukcje drewniano-kamienne odkryte w głębi nasypu. Początkowo badacze uznali je za zwykłe rusztowania budowlane, które miały ułatwić sypanie kolejnych warstw ziemi. Głębsza analiza sugeruje jednak, że pełniły one znacznie ważniejszą funkcję. Te starannie rozmieszczone elementy mogły stanowić część systemu astronomicznego, pozwalającego obserwować położenie słońca i określać pory roku.

Kopiec jako instrument kalendarzowy to hipoteza, która rzuca zupełnie nowe światło na życie pierwszych mieszkańców tej części Krakowa. Rolnicze społeczności potrzebowały precyzyjnych metod wyznaczania terminów siewu i zbiorów, a monumentalny kopiec z odpowiednio rozmieszczonymi punktami obserwacyjnymi doskonale nadawał się do tego celu. Połączenie funkcji sakralnej z praktyczną nie było niczym niezwykłym w kulturach archaicznych.

Mimo ogromnego nakładu pracy i środków, badania z lat trzydziestych nie przyniosły ostatecznych rozstrzygnięć. Kopiec Krakusa nadal strzeże swoich tajemnic, choć wiemy o nim znacznie więcej niż przed ekspedycją Dąbrowskiego. Obecnie wznosi się na szesnastometrową wysokość, a jego podstawa rozciąga się na pięćdziesiąt siedem metrów średnicy. Wyniki wykopalisk dowodzą jednak, że pierwotnie był znacznie mniejszy, rozbudowywany przez kolejne pokolenia.

Wzgórze, na którym stoi kopiec, nosi nazwę Lasoty i należało niegdyś do rodu Awdańców. Ta polska rodzina szlachecka otoczona była aurą tajemnicy, bo przypisywano jej skandynawskie lub anglosaskie korzenie, choć żadne źródła tego nie potwierdzają. 

Jan Długosz, najwybitniejszy kronikarz średniowiecznej Polski, wiązał kopiec z postacią legendarnego Kraka, założyciela miasta, którego synowie mieli wznieść ten nasyp ku wiecznej pamięci ojca.

Od 2012 roku kopiec przechodzi gruntowną rewitalizację pod kierunkiem krakowskiego architekta Piotra Orzeszka. Prace obejmują nie tylko sam nasyp, ale całe jego otoczenie wraz z odkrywaniem dawnych fortyfikacji austriackich. Kopiec Krakusa pozostaje żywym pomnikiem przeszłości, miejscem corocznych obchodów Rękawki i nieustającym wyzwaniem dla badaczy próbujących rozwikłać jego wielowiekową zagadkę.