Król w rękach porywaczy. Tak Stanisław August uniknął niewoli

Od 1768 roku konfederaci barscy występowali przeciw polityce Stanisława Augusta i rosyjskim wpływom w Rzeczypospolitej. W czasie trwających walk część działaczy konfederacji zdecydowała się na porwanie monarchy.

3 listopada król wracał wieczorem z wizyty u kanclerza Czartoryskiego. Na ulicy Miodowej jego orszak zaatakowała grupa uzbrojonych ludzi. Padły strzały, jeden z królewskich służących zginął, a drugi odniósł obrażenia.

Stanisław August próbował się ratować, ale napastnicy uderzyli go w głowę i odebrali mu broń. Następnie posadzili monarchę na koniu i ruszyli z nim poza Warszawę.

Wśród głównych uczestników porwania wymienia się Stanisława Strawińskiego, Walentego Łukawskiego oraz Jana Kuźmę. Prawdopodobnym celem było dostarczenie króla władzom konfederacji.

Późniejsza propaganda przedstawiała jednak napad również jako zamach mający doprowadzić do jego śmierci.

Sprawcy nie zdołali sprawnie wyprowadzić jeńca z okolic stolicy. Mylili drogę, a grupa stopniowo się rozpraszała. W końcu przy Stanisławie Auguście pozostał tylko Kuźma.

Tymczasem w Warszawie rozpoczęto poszukiwania zaginionego monarchy. Odnajdywano fragmenty jego garderoby oraz ślady krwi, które świadczyły o przemocy, lecz nie pozwalały ustalić, dokąd został zabrany.

Według relacji opublikowanej w ówczesnych "Wiadomościach Warszawskich" król wykorzystał moment, gdy znalazł się sam na sam z Kuźmą. Tłumaczył mu podobno, że przysięga złożona porywaczom nie jest wiążąca, i obiecywał przebaczenie za udział w napadzie.

Nie znamy jednak niezależnego zapisu tej rozmowy. Przekaz pochodzi z prasy przychylnej Stanisławowi Augustowi, dlatego nie sposób dokładnie odtworzyć ani słów monarchy, ani motywów, którymi kierował się Kuźma.

Król znalazł schronienie w młynie w okolicach Marymontu. Stamtąd udało mu się wysłać wiadomość do dowódcy gwardii, informując, gdzie przebywa. Dzięki temu królewscy ludzie mogli przybyć mu z pomocą.

Kuźma nie próbował już kontynuować uprowadzenia. Według relacji przywoływanej przez Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie Stanisław August zabronił go krzywdzić, dotrzymując obietnicy łaski.

4 listopada monarcha odzyskał wolność i wrócił do zamku. Jego ocalenie wiązało się zarówno z rozpadem grupy porywaczy, jak i z zachowaniem Kuźmy, lecz szczegóły tej nocy znamy przede wszystkim z późniejszych i stronniczych przekazów.

Nieudane porwanie stało się argumentem politycznym przeciw konfederatom barskim. Prasa królewska przypisywała nawet Kazimierzowi Pułaskiemu wydanie rozkazu zabicia Stanisława Augusta.

Oskarżenie to było fałszywe. Ewentualny udział w planowaniu porwania nie stanowi dowodu, że Pułaski nakazał zamordować króla.