Medyczny horror. Leczył, wiercąc dziury w głowie

Antonio Egas Moniz urodził się w 1874 roku w zamożnej rodzinie ziemiańskiej w portugalskiej Avance. Od młodości wykazywał zdolności intelektualne – najpierw studiował w Coimbrze, później kształcił się we Francji pod okiem największych neurologów swoich czasów.

Ale Moniz nie był tylko lekarzem. W młodości angażował się w politykę – pełnił funkcję ambasadora Portugalii w Hiszpanii, później został ministrem spraw zagranicznych. To nie on jednak tworzył politykę swojego kraju. Jego prawdziwą pasją było coś innego – badania nad mózgiem.

W 1927 roku Moniz dokonał przełomowego odkrycia, wprowadzając angiografię mózgową – technikę obrazowania naczyń krwionośnych mózgu za pomocą kontrastu i promieni rentgenowskich. Metoda ta umożliwiła dokładne diagnozowanie guzów, tętniaków oraz innych patologii naczyniowych mózgu. To osiągnięcie przyniosło mu międzynarodowe uznanie i utorowało drogę do dalszych badań nad strukturą i funkcjonowaniem mózgu.

Jednak największą sławę – i kontrowersje – przyniosły mu prace nad lobotomią. Moniz wierzył, że wiele zaburzeń psychicznych ma swoje źródło w nieprawidłowych połączeniach nerwowych w mózgu. Uważał, że ich przerwanie może przynieść ulgę pacjentom cierpiącym na ciężkie choroby psychiczne.

Inspiracją dla Moniza były eksperymenty amerykańskiego neurologa Johna Fultona, przeprowadzone na małpach. Fulton zaobserwował, że usunięcie płatów czołowych u tych zwierząt prowadziło do znaczącej zmiany ich zachowania – stawały się spokojniejsze i mniej agresywne. Moniz doszedł do wniosku, że podobne podejście można zastosować u ludzi cierpiących na zaburzenia psychiczne.

W 1935 roku podczas Międzynarodowego Kongresu Neurologicznego w Londynie Fulton przedstawił wyniki swoich badań. Relacje te wywarły ogromne wrażenie na Monizie, który postanowił zaadaptować tę metodę do leczenia ludzi. Jego hipoteza zakładała, że przerwanie połączeń między płatami czołowymi a resztą mózgu może złagodzić objawy takich schorzeń jak schizofrenia, depresja czy stany lękowe.

Moniz nazwał opracowaną przez siebie procedurę leukotomią. Polegała ona na wprowadzeniu do mózgu specjalnego narzędzia przez wywiercone w czaszce otwory i przecięciu włókien nerwowych łączących płaty czołowe z innymi strukturami mózgu. Wierzył, że w ten sposób można „zresetować” mózg i wyeliminować patologiczne myśli oraz zachowania.

12 listopada 1935 roku w szpitalu Santa Marta w Lizbonie Moniz przeprowadził pierwszy zabieg leukotomii na człowieku. Pacjentką była kobieta cierpiąca na ciężką depresję z objawami paranoi. Operacja polegała na wywierceniu dwóch otworów w czaszce i wprowadzeniu przez nie narzędzia zwanego leukotomem, którym przecinano włókna nerwowe w płatach czołowych.

Moniz twierdził, że wyniki były obiecujące. Pacjentka rzekomo wykazywała poprawę – stała się spokojniejsza i mniej lękliwa. Zachęcony tym sukcesem, Moniz przeprowadził kolejne operacje. W ciągu następnych miesięcy wykonał 20 zabiegów leukotomii, publikując raporty o ich pozytywnych efektach.

W kolejnych latach António Egas Moniz kontynuował swoje badania nad leukotomią, publikując kolejne prace na temat skuteczności metody. W swoich raportach twierdził, że większość pacjentów wykazuje poprawę – stają się spokojniejsi, mniej agresywni, a niektórzy nawet mogą powrócić do normalnego życia. Zaledwie w kilku przypadkach zauważył poważne skutki uboczne, takie jak otępienie, zmiany osobowości czy brak reakcji emocjonalnych.

Jednak w rzeczywistości liczby wyglądały zupełnie inaczej. Wiele osób poddanych zabiegowi traciło zdolność do samodzielnego funkcjonowania. Pacjenci często popadali w apatię, przestawali reagować na bodźce, a niektórzy nie byli w stanie kontrolować podstawowych czynności życiowych.

Pomimo kontrowersji, w 1949 roku Moniz otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny za „odkrycie terapeutycznej wartości lobotomii w pewnych psychozach”. Komitet Noblowski uznał, że metoda Portugalczyka stanowi przełom w leczeniu chorób psychicznych i może pomóc setkom tysięcy pacjentów na całym świecie.

Decyzja ta wywołała ogromne poruszenie w świecie medycyny. Wielu lekarzy poddawało w wątpliwość etyczność tego wyróżnienia – zabieg był przecież skrajnie inwazyjny, a jego skutki często nieodwracalne. Jednak nagroda tylko przyspieszyła globalną ekspansję lobotomii.

Lobotomia stała się tak powszechna, że zaczęto stosować ją nie tylko u osób ze schizofrenią czy ciężką depresją, ale także u dzieci z ADHD, kobiet uznanych za „histeryczne” czy osób, które po prostu sprawiały problemy rodzinie.

Jednym z najbardziej znanych przypadków była historia Rosemary Kennedy, siostry prezydenta Johna F. Kennedy’ego. Rosemary była energiczną, inteligentną dziewczyną, ale jej rodzina obawiała się, że może sprawiać kłopoty – miała trudności z nauką i bywała impulsywna. W 1941 roku, za namową ojca, poddano ją lobotomii. Efekt był katastrofalny – Rosemary straciła zdolność mówienia i poruszania się, a jej sprawność intelektualna cofnęła się do poziomu kilkuletniego dziecka. Do końca życia pozostawała pod opieką zakonnic w ośrodku dla osób niepełnosprawnych.

Kolejną tragiczną ofiarą był Howard Dully, który w wieku 12 lat przeszedł lobotomię, ponieważ jego macocha uznała go za „nieposłusznego”. Po zabiegu stracił zdolność do odczuwania emocji, a przez lata zmagał się z poważnymi problemami psychicznymi i bezdomnością.

Podobne przypadki były liczone w dziesiątkach tysięcy. Wiele osób poddano lobotomii bez ich zgody lub wbrew ich woli. Szpitale psychiatryczne stosowały zabieg jako sposób na „uspokojenie” pacjentów, czyniąc z nich bierne i apatyczne istoty.

Choć w latach 40. i 50. XX wieku lobotomia była uznawana za cudowne rozwiązanie problemów psychiatrycznych, w kolejnych dekadach zaczęły pojawiać się pierwsze poważne głosy krytyki.

Lekarze zaczęli dostrzegać, że zabieg częściej niszczy życie pacjentów, niż je ratuje. Pojawiały się doniesienia o tragicznych skutkach operacji, a były pacjenci często nie byli w stanie funkcjonować społecznie.

W latach 50. pojawiły się pierwsze skuteczne leki psychotropowe, takie jak chlorpromazyna. To właśnie rozwój farmakoterapii ostatecznie doprowadził do upadku lobotomii – nowe leki pozwalały kontrolować zaburzenia psychiczne bez konieczności uszkadzania mózgu.

W latach 70. większość krajów wycofała lobotomię jako standardowy zabieg psychiatryczny. W wielu państwach uznano ją za nieetyczną, a niektóre rządy zaczęły wypłacać odszkodowania rodzinom ofiar.

• Lieberman J.A., Czarna owca medycyny. Nieopowiedziana historia psychiatrii, Poznań 2020.