Podbijał, palił, budował imperium. Kim był najgroźniejszy król Asyrii?

Niemniej szeroko zakrojone podboje nie zostały umocnione, a z czasem oficerowie dowodzący asyryjskimi wojskami zasmakowali w poczuciu władzy, osłabiając w ten sposób kontrolę korony.

Wewnętrzne niepokoje i wojna domowa, do której doszło w latach 20. IX wieku p.n.e., zapoczątkowały trwający kilkadziesiąt lat okres, kiedy to pozycja asyryjskich władców znacznie osłabła na rzecz innych wpływowych osobistości. Do połowy VIII wieku p.n.e. królestwo wkroczyło w okres kryzysu i niepokoju. Był to jednak także punkt zwrotny dla Asyrii i zapowiedź dalszego marszu ku wielkości.

Syn Aszurnasirpala II, Salmanasar III (858–824 p.n.e.), wniósł sporo ożywienia do sprawy asyryjskiej, gdy wstąpił na tron po śmierci ojca. Przez ponad trzy dziesięciolecia jego władzy armie przeprowadziły ponad trzydzieści kampanii wojennych.

W 856 roku p.n.e. Salmanasar zajął królestwo Bit-Adini i jego stolicę Til-Barsip. Znajdowała się tam ważna przeprawa rzeczna na szlaku do Morza Śródziemnego. TilBarsip było ostatnim ważnym ośrodkiem aramejskiego oporu przeciw Asyrii na wschód od Eufratu. Salmanasar nazwał miasto swoim imieniem Kar-Salmanu-aszared, czyli Emporium Salmanasara, i zbudował tam nowy, duży pałac, z którego korzystali także późniejsi królowie Asyrii, oraz osiedlił populację rdzennych Asyryjczyków w tym mieście.

Inne miasta na terytorium Bit-Adini również zostały przemianowane i zasiedlone przez asyryjskich kolonistów. Program celowej asyrianizacji był prawdopodobnie próbą umocnienia kontroli nad strategicznie ważnym obszarem.

Jednym z miast tak przekształconych było Nappigi położone kilka kilometrów na zachód od Eufratu, które Salmanasar przemianował na Lita-Aszur (Moc Aszura). Nappigi może być identyfikowane z późniejszym grecko-syryjskim miastem Bambyke, dzisiejszym Manbidżem w Syrii. W starożytności, kiedy było znane jako Hierapolis, Święte Miasto, w Bambyke znajdowało się słynne sanktuarium poświęcone potężnemu bóstwu znanemu jako Syryjska Bogini.

Grecka relacja sporządzona przez mówcę i satyryka z II wieku n.e., Lukiana z Samosat, opisuje dość szczegółowo świątynię i odbywające się w niej obrządki. Wspomina na przykład o strzegących wejścia gigantycznych filarach w kształcie penisów. Dwa razy do roku wspinano się na nie na pamiątkę ocalenia ludzkości przed wielkim potopem i kapłan pozostawał na ich szczycie przez siedem dni. Szczególnie godne uwagi są wzmianki Lukiana, jakoby świątynia nosiła liczne cechy asyryjskie. Jeśli jego relacja nie jest całkowicie fikcyjna, skazywałoby to, że zapoczątkowany przez Salmanasara projekt asyrianizacji miasta Nappigi miał rzeczywiście długotrwałe skutki.

Niemniej sposób, w jaki Salmanasar III potraktował Bit-Adini i miasta tego kraju, był dla niego nietypowy. Utworzenie jednorodności kulturowej i politycznej na ściśle określonym terytorium pozostającym pod całkowitą kontrolą Asyrii nie będzie jednak głównym celem przez większość jego panowania.

W przeciwieństwie do ojca Salmanasar prowadził liczne kampanie wojskowe daleko poza tradycyjnymi granicami Asyrii. Król operował w rejonie doliny górnego Eufratu, w zachodniej Syrii, w basenie jezior Wan i Urmia na północy i nawet poza środkowym obszarem gór Zagros. W 836 roku p.n.e. armia asyryjska dotarła aż do Hubuszny na północ od Wrót Cylicyjskich, jednego z najbardziej wysuniętych na zachód miejsc, gdzie wojska Asyrii kiedykolwiek się pojawiły.

Przez cały ten czas Salmanasar nie wykazywał zainteresowania aneksją żadnego z odległych terytoriów, przez które przechodziły jego armie. Starał się raczej uczynić hołdowników z państw, które pokonywał, pozwalając im jednak zachować formalną niezależność. Wydaje się, że przynajmniej część władców klienckich Asyrii aprobowała tak ustanowione relacje, nawet w obrębie własnych sfer władzy.

Luwijskie, fenickie i aramejskie inskrypcje z IX i VIII wieku p.n.e., sporządzone w imieniu królów Sam’al (Zincirli w Turcji) w górach Antytaurus i Hijawy/Que w Cylicji, wyrażają się pozytywnie o asyryjskich zwierzchnikach, wobec których ci władcy czuli się zobowiązani. Przywołują rodzicielską troskę, a nawet miłość rzekomo okazaną przez Asyryjczyków i chwalą łączenie się lokalnych dynastii z asyryjską rodziną królewską. Bar-rakib z Sam’al posuwa się nawet do stwierdzenia, i to z wyraźną dumą, że „biegł przy kole” rydwanu asyryjskiego króla „wraz z wieloma innymi królami”.

Większość kampanii Salmanasara III była ukierunkowana na Lewant. Jego armie regularnie przekraczały Eufrat i zbierały daninę od potężnych i zamożnych królestw, jak Sam’al, Patina, Bit-Agusi, Aleppo i Karkemisz. Jeśli ufać inskrypcjom Salmanasara, ten trybut był często ekstremalnie duży. Król Qalparunda z Patiny wysłał królowi między innymi: „3 talenty złota, 100 talentów srebra i 1000 mis z brązu”, czyli około 60 razy więcej złota, 855 razy więcej srebra i 25 razy więcej brązu, niż dziadek Salmanasara, Tukulti-Ninurta II, otrzymał kiedyś od Mudady z Sirqu.

Jednak nie wszystkie działania Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie kończyły się sukcesem. W 853 roku p.n.e. wpływowy król Damaszku Hadadezer wraz z władcą Hamat (współczesna Hama w Syrii) utworzył sojusz skupiający aż dwunastu ważnych władców Lewantu i stoczył zaciętą bitwę z wojskami asyryjskimi pod Karkarem nad rzeką Orontes. Salmanasar w słynnej inskrypcji stwierdził, że odniósł tam wielkie zwycięstwo, „wypełniając rzekę Orontes ciałami” zabitych wrogów. Niemniej w kolejnych latach wojska asyryjskie stoczyły z Hadadezerem jeszcze co najmniej sześć bitew, co dowodzi, że bitwa pod Karkarem nie zapewniła Asyrii hegemonii w regionie.

Owa antyasyryjska koalicja pod Karkarem obejmowała Achaba, króla Izraela, i Gindibu, króla Arabów. Według Salmanasara III ten pierwszy wystawił 200 rydwanów i 10 tysięcy wojowników, drugi – 1000 wielbłądów. Są to najwcześniejsze wzmianki nazwanych z imienia władców izraelskich i arabskich w historii. Warto odnotować, biorąc pod uwagę współczesne napięcia pomiędzy Państwem Izrael i światem arabskim, że wspólnie pojawiając się po raz pierwszy na scenie dziejów, walczą jako sojusznicy ramię w ramię.

Lata po Karkarze Jehu, nowy król Izraela, który wstąpił na tron w wyniku krwawego zamachu stanu, przyniósł Salmanasarowi III w ramach hołdu złoto, srebro i różne cenne naczynia. Przedstawienie na Czarnym Obelisku Salmanasara z Kalhu ukazujące Jehu padającego na twarz przed asyryjskim królem jest kolejnym „pierwszym” w historii: tym razem pierwszym przedstawieniem władcy Izraela w sztuce. Takimi daninami i gestami uległości, jak ten wyobrażony na Czarnym Obelisku, wiele krajów Lewantu, nie tylko Izrael, starało się oddalić od siebie groźbę asyryjskich ataków w przyszłości.

Skłonny do wykraczania poza tradycyjne granice Asyrii Salmanasar III wtrącał się także do polityki babilońskiej. Interweniował po stronie tamtejszego króla, Marduk-zakir-szumiego, pomagając mu stłumić bunt wzniecony przez jednego z jego braci. Salmanasar odwiedził wiele babilońskich świątyń i walczył z chaldejskimi wrogami Marduk-zakir-szumiego na południu Mezopotamii.

W Kalhu Salmanasar upamiętnił dobre relacje z babilońskim władcą na reliefie wyrzeźbionym na kamiennej podstawie swojego tronu. Relief przedstawia obu królów ściskających sobie dłonie. Przynajmniej na chwilę napięcie między Asyrią a Babilonią zostało rozładowane.

Chociaż Salmanasar III nie był szczególnie zainteresowany przyłączeniem nowych terytoriów pod bezpośrednie władztwo Asyrii, albo nie był w stanie tego uczynić, za jego długich rządów geograficzne horyzonty Asyrii niesamowicie się poszerzyły. Asyryjskie wojska regularnie zapuszczały się teraz w różne egzotyczne i odległe miejsca, do których żaden asyryjski żołnierz nigdy wcześniej nie dotarł. Związane z tym wymogi logistyczne miały ważne, chociaż do pewnego stopnia nieprzewidziane reperkusje.

Armia asyryjska wcześniej składała się z poborowych rekrutowanych zwykle ad hoc w miesiącach letnich, teraz jednak zaczęto tworzyć specjalne oddziały profesjonalnych żołnierzy, często obcokrajowców, którzy specjalizowali się w użyciu konkretnych rodzajów broni. Część tych jednostek stacjonowała w stolicy, Kalhu, gdzie Salmanasar zbudował nowy, gigantyczny arsenał zwany Pałacem Przeglądów, w którym przechowywano sprzęt wojskowy oraz trzymano konie na potrzeby coraz ważniejszej jazdy.

Wiele nowych oddziałów stacjonowało daleko od centrum królestwa. Rozmieszczano je na przykład w nowo utworzonych prowincjach na północno-zachodnich i północno-wschodnich kresach królestwa asyryjskiego.

Polecamy również: Niewidzialne twarze imperium. Kobiety i dzieci w starożytnej Asyrii

Tymi „marchiami przygranicznymi” kierowało czterech urzędników, którzy za panowania Salmanasara zyskiwali coraz więcej wpływów. Nadawano im tradycyjne tytuły, które nie oddawały jednak coraz szerszego zakresu ich obowiązków. Asyryjski „marszałek polny” (turtānu) był odpowiedzialny za prowincję utworzoną wzdłuż Eufratu na terytorium wcześniejszego królestwa Bit-Adini i jeszcze dalej na północ. Stąd Asyryjczycy wyruszali na bogate ziemie północnej Syrii.

„Skarbnik” zarządzał prowincją położoną na północ od współczesnego irackiego miasta Dohuk, „główny podczaszy” i „herold pałacowy” odpowiadali za prowincje sąsiadujące z prowincją skarbnika na południowym wschodzie, wzdłuż górnej doliny Wielkiego Zabu. Stamtąd stawiali oni czoło Urartu i różnym małym księstwom w górach Zagros.

Dzięki zapewnieniu tym urzędnikom dobrze wyposażonych oddziałów przydzielonych do marchii przygranicznych Salmanasar był w stanie szybko reagować na wszelkie naruszenia asyryjskiej granicy i wyprowadzać ataki na krainy w dowolnym kierunku. Jednak przydzielenie im tak szerokich prerogatyw niosło pewne ryzyko. Marszałek polny i jego trzej koledzy byli niezwykle wpływowi.

Jak wysoka była ich pozycja wśród cywilnych i wojskowych dostojników Asyrii, można ocenić na podstawie nowego porządku eponimów ustalonego za panowania Salmanasara III. Tych czterech dygnitarzy wymieniono zaraz za królem i przed innymi regularnymi namiestnikami asyryjskich prowincji. Trzeba dodać, że często nowi panowie przygranicznych marchii byli eunuchami, którzy, jak uważano, mieli niewiele powodów do buntu przeciw koronie, skoro nie mogli założyć własnych „dynastii”. Jednak wiara króla w ich niezachwianą lojalność okazała się trochę zwodnicza.

Z biegiem czasu niektórzy z najwyższych urzędników Asyrii zaczęli przejawiać niebezpieczny apetyt na rozszerzenie swojego politycznego portfolio. Rezultatem ich dążeń w celu uzyskania jeszcze większej władzy był okres niestabilności, kiedy, jak się wydaje, co najmniej kilku królów asyryjskich rządziło jedynie nominalnie. W pewnym sensie ta nowa oligarchia właściwie ożywiła państwo, ponieważ wielu wysokich urzędników wkładało sporo wysiłku, by naprawdę rozwijać swoje regiony i zwiększyć ich produktywność. Był to warunek wstępny, by Asyria stała się mocarstwem. Ale jednocześnie, jak pisał William Butler Yeats: „Wszystko w rozpadzie, w odśrodkowym wirze”.

Polecamy również: Deportacje w imperium Asyrii. Broń potężniejsza od miecza

Kryzys rozpoczął się w ostatnich latach długiego panowania Salmanasara. Król był już w tym czasie stary i zapewne coraz słabszego zdrowia. Nie mógł dowodzić osobiście corocznymi kampaniami wojennymi swoich armii. W jego imieniu marszałek polny, doświadczony weteran imieniem Dajjan-Aszur, towarzyszył teraz wojskom jako ich głównodowodzący.

Samo w sobie nie było to niezwykłe, ale godne uwagi jest, że inskrypcje królewskie z tego okresu otwarcie odnoszą się do Dajjan-Aszura. Do tego czasu asyryjskie inskrypcje królewskie na ogół przypisywały całą decyzyjność królowi, który ogólnie rzecz biorąc, był jedynym Asyryjczykiem kiedykolwiek wspomnianym w tych tekstach. Teraz jednak w raporcie z kampanii z roku 830 p.n.e. przeciwko północnemu królestwu Urartu wspomniano o marszałku:

„W moim dwudziestym siódmym roku panowania (ja, Salmanasar III) zebrałem moje rydwany i wojsko. Wydałem rozkazy (i) wysłałem Dajjan-Aszura, marszałka polnego, wodza mojej ogromnej armii, do kraju Urartu. Zszedł on do Bit-Zamani, przebył przełęcz miasta Ammasz i przeprawił się przez Arsanię”.

Jak widać, narracja krąży dość niespokojnie pomiędzy pierwszą osobą liczby pojedynczej, w wypadku króla, a trzecią osobą liczby pojedynczej, w wypadku Dajjan-Aszura. Niemniej jasno z tego wynika, że zasługa prowadzenia każdej asyryjskiej kampanii wojennej przedsięwziętej w okresie 830–826 r. p.n.e. należy się Dajjan-Aszurowi.

Chociaż Dajjan-Aszur dość bezpardonowo przejął prerogatywy tradycyjnie zarezerwowane dla króla, nie wiadomo nic o tym, żeby otwarcie spiskował przeciwko Salmanasarowi. W inskrypcji z Tall Adżadża wspomina go jako swojego „pana”. Niemniej po roku 826 p.n.e. inni asyryjscy urzędnicy, na dodatek członkowie własnej rodziny Salmanasara, zaczęli przeciwstawiać się królowi bardziej jawnie, a nawet walczyć przeciwko niemu.

Główną przyczyną niepokojów był brak pewności co do tego, kto zastąpi Salmanasara na asyryjskim tronie. Chociaż okoliczności pozostają niejasne, sporo wskazuje na to, że Salmanasar dość nagle zdecydował ię uczynić swojego młodszego syna, późniejszego króla Szamszi-Adada V, następcą tronu. Co zrozumiałe, wcześniej nominowany padkobierca, Aszur-da’’in-aplu, nie był z tego zadowolony i wzniecił powstanie. Przy znaczącym wsparciu dwudziestu siedmiu najpotężniejszych miast i prowincji Asyrii, jak Niniwa, Aszur, Arrapha i Arbela, próbował usunąć z drogi młodszego brata, który operował ze swojej bazy w stolicy. Ostatecznie bunt Aszur-da’’in-aplu został stłumiony i gdy Salmanasar III zmarł w 824 roku p.n.e., królem Asyrii został Szamszi-Adad V.

Polecamy również: Czy Asyria była pierwszym imperium w dziejach?

Niniejszy tekst powstał na podstawie książki Eckarta Frahma Asyria. Powstanie i upadek pierwszego imperium w historii świata (Wydawnictwo Rebis, Poznań 2025). Książkę można kupić, klikając ten link, lub poniższy przycisk.