Rewolucja goździkowa. Tak Portugalczycy obalili dyktaturę

Portugalią od dziesięcioleci rządził system Estado Novo, kojarzony przede wszystkim z Antóniem de Oliveirą Salazarem. Kiedy w 1968 roku zastąpił go Marcelo Caetano, nie zlikwidowano cenzury ani aparatu represji politycznych.

Poważnym obciążeniem dla państwa były wojny kolonialne. Od 1961 roku Portugalia walczyła z ruchami niepodległościowymi w Angoli, Mozambiku i Gwinei Portugalskiej. Trwające trzynaście lat kampanie pochłaniały coraz więcej ludzi i pieniędzy, a władze nie zamierzały rezygnować z afrykańskich terytoriów.

Niezadowolenie narastało także w korpusie oficerskim. Wojskowi sprzeciwiali się zasadom awansowania i zmianom wpływającym na pozycję zawodowych żołnierzy.

Z tych protestów wykształcił się Ruch Sił Zbrojnych, znany jako MFA, którego członkowie zaczęli przygotowywać obalenie rządu.

Jednym z najważniejszych organizatorów operacji był Otelo Saraiva de Carvalho. Plan zakładał jednoczesne działania oddziałów w różnych częściach kraju, przede wszystkim zajęcie obiektów umożliwiających kontrolowanie komunikacji i administracji.

Wieczorem 24 kwietnia portugalskie radio nadało "E Depois do Adeus" Paula de Carvalha. Utwór, wcześniej prezentowany w konkursie Eurowizji, stanowił pierwszy sygnał dla wojskowych przygotowanych do przewrotu.

Po północy rozgłośnia Rádio Renascença wyemitowała "Grândola, Vila Morena" José Afonsa. Druga piosenka potwierdzała, że oddziały mają rozpocząć zaplanowane działania. Nie zawierała jawnego rozkazu wojskowego, dzięki czemu mogła zostać nadana jako zwykły utwór muzyczny.

Żołnierze zajmowali strategiczne budynki, m.in. siedziby radia i telewizji. Przejęte rozgłośnie służyły do przekazywania komunikatów MFA oraz informowania mieszkańców o sytuacji.

Z Santarém w kierunku Lizbony wyruszyła kolumna dowodzona przez Salgueira Maię. Po dotarciu do stolicy jej żołnierze zajęli pozycje w centrum miasta, a następnie otoczyli koszary Gwardii Narodowej przy Largo do Carmo. Schronił się tam premier Marcelo Caetano.

Przywódcy przewrotu apelowali do ludności o pozostanie w domach. Mimo to tysiące Portugalczyków wyszły na ulice, okazując poparcie wojskowym. Wokół żołnierzy gromadziły się grupy mieszkańców, a sytuacja coraz bardziej przypominała publiczną manifestację przeciw dyktaturze.

Z pochodzeniem słynnego symbolu rewolucji wiąże się historia Celeste Caeiro, pracownicy jednej z lizbońskich restauracji. Lokal miał tego dnia obchodzić uroczystość, na którą przygotowano kwiaty, lecz z powodu przewrotu nie został otwarty. Celeste zabrała ze sobą goździki.

Jak później opowiadała, spotkany żołnierz poprosił ją o papierosa. Nie miała żadnego, więc podała mu kwiat. Wojskowy umieścił goździk w lufie broni, a jego gest zaczęli naśladować inni. Kwiaty rozdawali także pozostali mieszkańcy.

Choć rewolucja kojarzy się z pokojowym przekazaniem władzy, nie obyło się bez ofiar. Funkcjonariusze policji politycznej PIDE/DGS otworzyli ogień do ludzi zgromadzonych pod jej siedzibą. Zginęło czterech cywilów, a kolejne osoby zostały ranne.

Otoczony w koszarach Marcelo Caetano zgodził się oddać władzę generałowi Antóniowi de Spínoli. Opuścił budynek pod eskortą, a następnie został usunięty z kontynentalnej Portugalii. Ostatecznie znalazł się na emigracji w Brazylii.

Władzę przejęła Junta Ocalenia Narodowego. Zaczęto znosić cenzurę i uwalniać więźniów politycznych. Do kraju mogli wracać działacze, którzy wcześniej opuścili Portugalię z powodu prześladowań.

Upadek dyktatury nie zakończył jednak sporów o przyszłość państwa. Między poszczególnymi nurtami wojskowymi i ugrupowaniami politycznymi dochodziło do ostrych konfliktów. Równocześnie Portugalia rozpoczęła proces rezygnacji z panowania nad koloniami afrykańskimi.

25 kwietnia 1975 roku odbyły się wybory do zgromadzenia mającego przygotować nową konstytucję. Rok później przyjęto ustawę zasadniczą i przeprowadzono kolejne wybory. Powstał wówczas konstytucyjny rząd kierowany przez Mária Soaresa.