Rok bez lata. Tak wybuch wulkanu sprowadził na Europę głód

Tambora wznosiła się na Sumbawie, jednej z wysp archipelagu indonezyjskiego. Erupcja rozpoczęła się w kwietniu 1815 roku, a największą gwałtowność osiągnęła 10 i 11 kwietnia.

Gorące spływy materiału wulkanicznego docierały aż do morza. Popiół przykrywał pola i niszczył uprawy, od których zależało utrzymanie mieszkańców.

Wielu ludzi zginęło podczas wybuchu, inni umierali później z powodu braku żywności i chorób. Łączną liczbę ofiar szacuje się na dziesiątki tysięcy.

Erupcja zmieniła również wygląd samej góry. Górna część wulkanu zapadła się, pozostawiając rozległą kalderę. Jednocześnie ogromne ilości wyrzuconego materiału znalazły się wysoko w atmosferze, poza rejonem bezpośrednich zniszczeń.

Wśród substancji uwolnionych przez Tamborę znajdował się dwutlenek siarki. Gdy dotarł do stratosfery, uczestniczył w powstawaniu drobnych cząstek aerozolu siarczanowego.

Zawiesina ta ograniczała ilość promieniowania słonecznego docierającego do powierzchni Ziemi, przyczyniając się do spadku temperatury.

Należy odróżnić te procesy od opadania ciężkiego popiołu w pobliżu wulkanu. Popiół niszczył pola bezpośrednio na Sumbawie i sąsiednich obszarach, natomiast substancje obecne wysoko w atmosferze mogły rozprzestrzeniać się znacznie dalej i oddziaływać przez dłuższy czas.

Dzisiejsi badacze analizują skład materiału pochodzącego z erupcji, a także ślady siarczanów zachowane w rdzeniach lodowych. Łączą te informacje z danymi o późniejszej pogodzie. Wielkość emisji i jej wpływ na klimat odtwarzają na podstawie wielu pośrednich dowodów, ponieważ w 1815 roku nikt nie prowadził pełnych pomiarów tego zjawiska.

W 1816 roku część Europy i Ameryki Północnej doświadczyła wyjątkowo niekorzystnej pogody. Pojawiały się silne ochłodzenia, przymrozki i nadmierne opady. Nie znaczy to, że wszędzie na świecie przez cały rok panowały zimowe warunki.

Na wielu obszarach ucierpiało rolnictwo. Niskie temperatury hamowały rozwój roślin, mróz niszczył uprawy, a długotrwała wilgoć utrudniała uzyskanie dobrych zbiorów.

Tam, gdzie mieszkańcy byli silnie uzależnieni od miejscowej produkcji zboża, skutki nieudanego sezonu utrzymywały się długo po jego zakończeniu.

Niedobory powodowały wzrost cen żywności, a część społeczności zmagała się z głodem. Na skalę kryzysu wpływały również lokalne warunki gospodarcze i możliwości dostarczania produktów z innych regionów.

Nie wszystkie trudności aprowizacyjne dają się zatem wyjaśnić wyłącznie erupcją Tambory.

Wyraźne anomalie pogodowe odnotowano także na ziemiach czeskich. Analizy pomiarów z Pragi i Brna oraz zachowanych dokumentów wskazują na szczególnie chłodne lato. W miejscowych relacjach opisywano nieurodzaj i pogarszające się zaopatrzenie w żywność.

Mieszkańcy Europy obserwujący zimno i nieudane zbiory nie musieli wiedzieć o katastrofie, która wydarzyła się rok wcześniej na odległej wyspie. W czeskich przekazach nie łączono nietypowej pogody z wybuchem Tambory.

Próbowano szukać przyczyn w innych zjawiskach, m.in. w aktywności plam słonecznych, kometach i przekonaniu o stopniowym ochładzaniu się klimatu. Brakowało wiedzy pozwalającej prześledzić drogę substancji wulkanicznych przez atmosferę i wyjaśnić ich wpływ na temperaturę.

Związek erupcji z późniejszymi anomaliami odtworzono dopiero dzięki połączeniu badań geologicznych, danych atmosferycznych, dawnych pomiarów pogody i świadectw dotyczących zbiorów.

Na ziemiach czeskich szczególnie dotkliwy wzrost cen zboża odnotowywano jeszcze w 1817 roku. Było to następstwo nieurodzaju z poprzedniego sezonu.