Stenkil i Harald Hardrada. Pojedynek, który zmienił dzieje Skandynawii

Pochodzenie Stenkila stanowi zagadkę, której historycy nie potrafią jednoznacznie rozwiązać. Kronikarz Adam z Bremy określał go jako siostrzeńca lub pasierba poprzedniego króla Emunda Starego, podczas gdy islandzka Hervarar saga podaje, że był spokrewniony z poprzednią dynastią przez małżeństwo z córką Emunda. Matka przyszłego władcy, Astrid, miała wywodzić się z norweskiego Hålogalandu i być potomkinią legendarnego Haralda Pięknowłosego, co nadawało Stenkilowi splendoru królewskiego rodu.

Wszystko wskazuje na to, że zanim sięgnął po koronę, Stenkil był najpotężniejszym możnowładcą Västergötlandu, krainy położonej z dala od tradycyjnych ośrodków władzy królewskiej w regionie jeziora Mälaren.

Kronika dołączona do Prawa Zachodniogeackiego wspomina, że władca spędzał czas w Levene i był pamiętany jako ten, który kochał Geatów Zachodnich bardziej niż wszystkich innych poddanych. Słynął też jako wybitny łucznik, a miejsca, które trafił strzałami, pokazywano z podziwem jeszcze długo po jego śmierci.

Objęcie tronu nastąpiło około 1060 roku, gdy zmarł bezpotomnie Emund Stary. Przejście władzy odbyło się bez widocznych wstrząsów, co sugeruje, że Stenkil zdążył wcześniej zbudować silną pozycję polityczną. Jego poparcie dla misji bremeńskiej, udzielone jeszcze za życia poprzednika, mogło mu zjednać wpływowych sojuszników wśród duchowieństwa i zwolenników chrystianizacji.

Adam z Bremy opisywał Stenkila jako władcę bogobojnego i pobożnego, gorliwego wspierającego dzieło chrystianizacji. Rzeczywistość okazała się jednak znacznie bardziej skomplikowana niż proste nawracanie pogan. Król aktywnie współpracował z biskupami z arcybiskupstwa hambursko-bremeńskiego, a dzięki jego wysłannikom powstało biskupstwo w Sigtunie, położone zaledwie dzień drogi od starego ośrodka kultowego w Uppsali.

To właśnie Uppsala stała się areną dramatycznego konfliktu między chrześcijańskim zapałem a politycznym realizmem. Według przekazu Adama z Bremy znajdowała się tam słynna pogańska świątynia, gdzie co dziewięć lat składano ofiary z ludzi i zwierząt. Biskup Adalward Młodszy zaproponował swojemu skandynawskiemu współbratu Eginowi, by wspólnie spalili lub zburzyli przybytek. Liczyli, że tak radykalny gest zmusi okoliczną ludność do przyjęcia chrztu.

Stenkil kategorycznie sprzeciwił się temu planowi, wykazując się niezwykłą przenikliwością polityczną. Ostrzegł biskupów, że zostaną straceni, a on sam pozbawiony tronu za wpuszczenie do kraju ludzi, którzy znieważają bogów przodków. Co więcej, argumentował, że już ochrzczeni z pewnością powrócą do pogaństwa.

Obawy króla okazały się uzasadnione: jego własny syn Inge Starszy został później obalony i wygnany właśnie za próby zniesienia ofiar w uppsalskiej świątyni. Biskupi musieli ustąpić i skierowali swoją gorliwość na ziemie Geatów, gdzie rozbijali pogańskie posągi i zdobywali tysiące nawróconych.

Panowanie Stenkila naznaczył również zbrojny konflikt z jednym z najsłynniejszych wojowników epoki wikingów. Harald Hardrada, król Norwegii, przez lata prowadził bezlitosną wojnę z duńskim władcą Sweynem Estridsenem. Gdy jeden z jego najpotężniejszych wasali, jarl Håkon, pozwolił potajemnie uciec pokonanemu Sweynowi po bitwie pod Nissan w 1062 roku, musiał ratować życie przed gniewem swojego pana.

Zbieg znalazł schronienie na dworze Stenkila, który uczynił go jarlem Värmlandu. Według innej wersji przekazanej w Morkinskinnnie, Håkon trafił najpierw do Danii, a dopiero potem, za radą Sweyna, objął władzę w Västergötlandzie, by stamtąd odpierać ataki Haralda. Sam Håkon nie krył się ze swoją opinią o szwedzkim władcy: choć miał niższy tytuł, uważał, że będzie bardziej pomocny w walce, ponieważ Stenkil przywykł do wygodnego życia, podczas gdy on sam zahartował się w bitwach.

Zimą Harald Hardrada zgromadził flotę i najechał królestwo Stenkila. Jego okręty wpłynęły Göta älv do jeziora Wänern, skąd ruszył na wschód przeciwko wojskom Håkona. Geatowie stawili opór pod dowództwem swojego lagmana Thorvida, lecz byli gorzej wyposażeni i mniej liczni niż Norwegowie.

Bitwa zakończyła się klęską obrońców, ale Harald nie wykorzystał zwycięstwa. Podczas odwrotu jego ludzie wpadli w zasadzkę i ponieśli ciężkie straty, a kolejnych zabiły strzały geackich łuczników nad brzegami rzeki. Rok później Harald zginął podczas niesławnej inwazji na Anglię pod Stamford Bridge.

Stenkil zmarł w 1066 roku, w tym samym czasie co jego dawny wróg Harald Hardrada i angielski król Harold pod Hastings. Według legendy spoczął w królewskim kurhanie koło Levene w ukochanym Västergötlandzie. Jego odejście wywołało gwałtowną wojnę domową, być może spowodowaną narastającym napięciem między chrześcijanami a zwolennikami starej wiary, które król potrafił utrzymywać w równowadze.

Obraz Stenkila przekazany przez źródła jest pełen sprzeczności. Adam z Bremy widział w nim pobożnego obrońcę Kościoła, Morkinskinna przedstawiała tęgiego mężczyznę o ciężkim chodzie, oddanego biesiadom i unikającego trudnych spraw. Prawda zapewne leżała pośrodku: był pragmatykiem, który rozumiał, że trwałe zmiany wymagają cierpliwości, a nie rewolucyjnego zapału.

Dynastia, którą zapoczątkował, przetrwała na szwedzkim tronie przez kolejne pokolenia. Jego synowie Halsten i Inge Starszy również zostali królami. Papież Grzegorz VII w liście do nich z około 1081 roku wyraził nadzieję, że dorównają swojemu poprzednikowi cnotami i czynami.