Upadek Arkony (1168). Koniec ery pogańskich bogów

Po zniszczeniu świątyni w Radogoszczy w 1068 roku Arkona stała się najważniejszym ośrodkiem kultu religijnego Słowian zachodnich. Dla Ranów, zamieszkujących Rugię, była nie tylko centrum religijnym, ale i politycznym.

Wewnątrz grodu znajdowała się drewniana świątynia poświęcona Świętowitowi, której strzegła stała załoga 300 wojów podległych arcykapłanowi. W świątyni przechowywano posąg bóstwa oraz skarbiec.

W 1136 roku król Danii Eryk II Pamiętny zmusił obrońców Arkony do kapitulacji, zajmując nadbrzeżne źródła wody. Ranowie szybko odzyskali niezależność, a mieszkańcy grodu, ucząc się na błędach, zbudowali wewnątrz warowni zbiornik na wodę, aby zabezpieczyć się przed podobnymi sytuacjami w przyszłości.

W maju 1168 roku flota duńska pod wodzą króla Waldemara I Wielkiego oraz biskupa Absalona dotarła do brzegów Rugii. Do Duńczyków dołączyły kontyngenty książąt pomorskich Bogusława i Kazimierza oraz księcia meklemburskiego Przybysława. Armia rozbiła obóz na przedpolach Arkony, poza zasięgiem machin miotających obrońców.

Na rozkaz Waldemara rozpoczęto karczowanie okolicznych lasów dębowych, aby pozyskać drewno na budowę machin oblężniczych i wież. Prace te nadzorował biskup Absalon, który zadbał dodatkowo o organizację obozu oraz zabezpieczenie logistyczne.

Obrońcy Arkony, świadomi zagrożenia, wzmocnili swoje fortyfikacje, a drogę prowadzącą do bramy grodu zasypali, likwidując najsłabszy punkt obrony.

Przebieg początkowego etapu oblężenia koncentrował się przede wszystkim na ostrzale umocnień grodowych przez Duńczyków, którzy na szeroką skalę wykorzystywali katapulty. Pociski wyrzucane przez te machiny nie wyrządzały jednak większych szkód obrońcom, grzęznąc w grubych warstwach obwałowań. Zbliżenie natomiast machin oblężniczych do wałów skutkowało ich zniszczeniem przez oblężonych, którzy uporczywie się bronili.

Po kilku dniach bezskutecznego ostrzału podjęto decyzję o szturmie. Atakujący wspinali się po drabinach, próbując bezskutecznie sforsować wały. Oblężenie utknęło w martwym punkcie, a w obozie duńskim narastało zniechęcenie.

12 czerwca 1168 roku doszło do nieoczekiwanego zwrotu. Grupa duńskich pachołków z nudów, podeszła pod wały Arkony i zaczęła ciskać kamienie w stronę umocnień. Obrońcy, uznając to za nieszkodliwą zabawę, nie reagowali. Do pachołków dołączyli młodzi giermkowie, którzy zaczęli ostrzeliwać koronę wału z łuków. W odpowiedzi obrońcy zasypali ich strzałami i kamieniami, co sprowokowało rycerzy do interwencji. Niewinna zabawa przerodziła się w walkę na śmierć i życie.

Jeden z atakujących zauważył, że pod wpływem upału ziemia zakrywająca bramę osunęła się, tworząc szczelinę między bramą a ścianą z darni. Wojownik, który odkrył tę szczelinę rozpalił prędko ogień, który zajął wysuszone belki, a następnie kolejne partie grodu.

Obrońcy, dostrzegając co się dzieje, wpadli w panikę. Przerażeni rzucili się do gaszenia pożaru wodą, której szybko zabrakło. W desperacji próbowano nawet gasić płomienie mlekiem, lecz zamiast je stłumić, przyspieszono jedynie rozprzestrzenianie się ognia.

W końcu, gdy brama grodu runęła, przeprowadzono decydujący szturm. Jednocześnie do ataku przystąpili wojowie duńscy, pomorscy i meklemburscy. Na tym etapie zmagań szczególnie wyróżnili się Pomorzanie, czym zdobyli podziw samego Waldemara.

Czytaj również: Bitwa pod Mozgawą. Jedna z najkrwawszych bitew w historii Polski

W obliczu nadciągającej katastrofy arcykapłan Świętowita oraz starszyzna Ranów podjęli dramatyczną decyzję o poddaniu grodu. 15 czerwca 1168 roku obrońcy wysłali posłów do Waldemara I, prosząc o możliwość kapitulacji.

W zamian za oszczędzenie życia mieszkańców Ranowie zgodzili się przyjąć chrześcijaństwo, zniszczyć posąg Świętowita oraz złożyć hołd lenny królowi duńskiemu.

Zgodnie z relacją Saxo Grammaticusa posąg Świętowita roztrzaskano i wrzucono do morza. Był to symboliczny koniec starej wiary i jednocześnie początek intensywnej chrystianizacji Rugii. W grodzie i okolicznych osadach zaczęto budować pierwsze kościoły, a władza nad wyspą przeszła w ręce duńskich chrześcijan.

Czytaj również: Uzbrojenie i organizacja wojska pomorskiego. Czy sztuka wojenna Pomorzan była zapóźniona?

Upadek Arkony miał dalekosiężne konsekwencje. Nie tylko oznaczał kres pogańskiej niezależności Ranów, ale również przyspieszył proces chrystianizacji całego regionu południowego Bałtyku.

Z militarnego punktu widzenia zdobycie Arkony było jednym z największych sukcesów duńskiej ekspansji w XII wieku. Pokazało skuteczność strategii oblężniczej Waldemara i Absalona oraz ujawniło słabości tradycyjnych słowiańskich fortyfikacji opartych na drewniano-ziemnych wałach. Duńczycy wykorzystali później podobne metody do podboju innych słowiańskich grodów na Pomorzu i w Meklemburgii.

Czytaj również: „Legion Łotrów”. Niemiecka maszynka do zabijania Słowian

• Barkowski R. F., Rugia 1168, Warszawa 2021.