Z czego śmiano się w okupowanej Polsce?

Na początku panowała duża dowolność w ośmieszaniu niemieckiego okupanta i w wymyślaniu dowcipów. Liczono, że na wiosnę 1940 roku ofensywa armii francuskiej zakończy okres niewoli. Dlatego pocieszano się powiedzeniem: „im słoneczko wyżej, tym Sikorski bliżej”. Później, kiedy polska konspiracja okrzepła, napisy na murach stały się bardziej przemyślane.

W wielu napisach ich autorzy zawarli sporo dobrej jakości humoru i nie wahali się używać ironii. Kiedy Niemcy usunęli w Warszawie pomnik Jana Kilińskiego, zaraz potem ktoś napisał smołą na murze: „Jam tu ludu Warszawy – Kiliński Jan”.

Kiedy natomiast do Warszawy przyjechał dr Ludwig Hahn, postrach Polaków, pojawiły się na murach dwa wierszyki „Kogut, kogut z rasy Hahna. Łeb ukręcą jutro z rana” oraz „Stoję i czekam od nocy do rana. Czekam na alianta, może wreszcie rzucą bombkę na Hahna”.

Z kolei, kiedy do Ogrodu Saskiego przybyli  niemieccy rekonwalescenci z frontu wschodniego, nad bramą ktoś dla żartu napisał „Zoo”.

Napisy na murach wykonywano farbą niezmywalną lub sadzą w trudno dostępnych miejscach. Ich usunięcie zmuszało Niemców do sporego wysiłku. Napisy podnosiły morale Polaków i jednocześnie stanowiły dla nich źródło satysfakcji, kiedy widzieli Niemców, męczących się przy usuwaniu inskrypcji, które po jakimś czasie pojawiały się znowu.

Dowcipy w prasie umieszczano od początku okupacji. Witold Skrzyniarz zamieścił latem 1940 w „Gońcu Krakowskim ogłoszenie: ,,Specjalista Władysław Sikorski garbuje skórę dzikich zwierząt. Specjalność: iberalesy [zniekształcone stwierdzenie „über alles”], Kraków, Veit Stoss str. 34”. Niemieckie Gestapo nie zrozumiało właściwej treści ogłoszenia i dopóki nie przekonało się, że podany adres nie istnieje szukało Sikorskiego pod wskazanym adresem.

Szczególnym przypadkiem dowcipów były dowcipy związane z Akcją „N”. Wymieniona operacja miała obniżyć morale w niemieckim społeczeństwie. Pomysł, aby redagować w języku niemieckim pisma, udające te wydawane przez Niemców, był ogromnym inicjatora Akcji „N” gen. Stefan Grot-Roweckiego.

W ramach Akcji „N” Niemców w Warszawie dręczono poprzez wysyłanie fałszywych pism urzędowych, zobligowujących ich do przewiezienia w dniu urodzin Adolfa Hitlera wozami konnymi (do Kreishauptmanna na ul. Nowowiejskiej) kur i jajek dla żołnierzy na froncie wschodnim. Do niemieckich fabrykantów wysłano z kolei zawiadomienia nakazujące im danie załodze płatnego wolnego dnia z okazji 10-lecia dojścia nazistów do władzy. Rozlepiano też fałszywe ogłoszenia niemieckich władz o mobilizacji volksdeutschów albo o ewakuacji Niemców z Generalnego Gubernatorstwa.

Jesienią 1943 roku rozwieszono w wielu miejscach fałszywe obwieszczenie Hansa Franka, w którym zabroniono Polakom oddychać świeżym powietrzem, korzystać z wody z Wisły, myć się mydłem, spać w nocy, myśleć rozumnie oraz umierać śmiercią naturalną bez zgody Arbeitsamtu. Podjęte działania miały na celu ośmieszenie i skompromitowanie Niemców.  Ze względu na duży zasięg całej akcji oraz znakomite przygotowanie materiałów Niemcy uznali je za dzieło niemieckiej opozycji.

Niemieckie władze okupacyjne wiele razy starały się całkowicie zniszczyć polską prasę podziemną poprzez reglamentację papieru, częste rewizje i niszczenie konspiracyjnych drukarni. Finalnie nie zdołały jednak tego uczynić i nadal były wystawiane na pośmiewisko w prasie i fałszywych zarządzeniach.

Dowcipy o okupancie powstawały przez całą II wojnę światową. Był to albo czarny humor albo ironia. Ułożono dowcip pt. „Rozmowa w Gestapo”:

-Jak to więc Polacy nie życzycie sobie, żeby Niemcy pozostali w Polsce na stałe?

-Owszem nawet bardzo, tylko trzy metry pod ziemią.

Robiono sobie także żarty z klęski państw osi: „Włosi wrócą do Afryki. Nie mogąc czynem to choć krzykiem Benito chciał przekonać świat, że Włosi wrócą do Afryki, skąd ich angielski wygnał bat”.

Jednocześnie starano się ośmieszyć Benita Mussoliniego i Adolfa Hitlera. Powstał dowcip „Rozmowa telefoniczna z okresu walk włoskich w Libii”:

-Hallo, Benito! Podobno zajmujesz Egipt?

-Mów głośniej Adolf, nic nie słychać

-Czy zajmujesz Egipt?

-Nic nie słyszę. Czy ty mówisz już z Londynu?

Część z dowcipów miała najzwyczajniej na celu dokuczenie Gestapo. Ktoś po akcji „Góral” wysłał do Gestapo donos, w którym napisał, że jest gotowy opisać przebieg całej akcji. Agenci Gestapo poszli pod wskazany przez autora donosu adres „Warszawa plac Zamkowy 1”.  Dopiero na miejscu przekonali się, że pod tym adresem znajduje się tylko kolumna Zygmunta III Wazy.

Innego rodzaju były wierszyki przepowiadające Niemcom klęskę. W obiegu znalazł się wierszyk zwiastujący rychłą porażkę Hitlera: „Kto bombami wojował ten od bomby zginie. Kto innym stryczkiem grozi stryczek go nie minie”.

Niemcy byli bezradni wobec skali zjawiska.  Gestapo, pomimo ogromnych możliwości, nie było w stanie powstrzymać Polaków przed opowiadaniem zakazanych dowcipów i zabawnych wierszyków. Dzięki temu było możliwe zadrwienie z Niemców i utrzymanie wśród Polaków wysokiego morale.

Polski humor pod okupacją był niesamowicie rozbudowany. Pomagał przetrwać trudny czas okupacji i umożliwiał skuteczne prześladowanie niemieckiego okupanta. Z powodu znacznej pomysłowości Polaków Gestapo było całkowicie bezradne wobec tego, co go spotykało.

Komendant jednego z niemieckich oflagów powiedział nawet, że „nagi Polak pod pustym kloszem po dwóch tygodniach będzie ubrany, umeblowany i zajmie się pędzeniem bimbru”. Tak więc kreatywność i oryginalność Polaków znalazła uznanie nawet w oczach wroga.

• Iranek-Osmecki K., Powołanie i przeznaczenie. Wspomnienia oficera Komendy Głównej AK, Warszawa 2004.
• Jankowski S., Raporty tajnego emisariusza, Poznań 2009.
• Koper S., Polskie piekiełko nad Wisłą. Sceny z życia polskich elit pod okupacją, Warszawa 2019.
• Paczkowski A., Ankieta cichociemnego, Warszawa 1984.
• Rowecka-Mielczarska I., Wspomnienia córki gen. Stefana Grota Roweckiego, Warszawa 1985.