Zapomniana pionierka. Jej wynalazek uratował miliony ludzi

Helen urodziła się 20 lutego 1923 roku w Pittsburghu jako córka Jamesa i Daisy Murray. Gdy miała sześć lat, straciła matkę podczas epidemii grypy.

Mimo trudnego dzieciństwa znakomicie radziła sobie w nauce. Poland Seminary High School w Ohio ukończyła jako najlepsza uczennica rocznika i zamierzała studiować literaturę oraz łacinę.

Wszystko zmienił atak na Pearl Harbor. Studenci masowo trafiali do wojska, a amerykańskie uczelnie zaczęły zachęcać kobiety do wyboru kierunków technicznych i przyrodniczych.

Helen zdecydowała się na chemię, choć wcześniej nie planowała kariery naukowej. W 1944 roku ukończyła College of Wooster i rozpoczęła pracę w Miles Laboratories, gdzie kontrolowała jakość produkowanych witamin.

W firmowym laboratorium poznała biochemika Alfreda Free’a. Najpierw zostali współpracownikami, a w 1947 roku wzięli ślub i przez następne lata wspólnie rozwijali metody szybkiej analizy moczu.

Pierwsze sukcesy przyniosły testy w formie tabletek. Clinitest pozwalał wykrywać cukier, Acetest związki ketonowe, a Ictotest bilirubinę. Badanie stawało się prostsze, lecz nadal wymagało kilku czynności i odpowiedniego wyposażenia.

Przełom nastąpił w 1956 roku. Helen i Alfred wprowadzili Clinistix, papierowy pasek pokryty substancjami reagującymi na glukozę.

Wystarczyło zanurzyć go w próbce i porównać uzyskany kolor ze skalą. Wynik pojawiał się niemal natychmiast, dlatego pacjent nie musiał za każdym razem wysyłać próbki do laboratorium.

Rozwiązanie szczególnie ułatwiło życie osobom chorującym na cukrzycę. Mogły częściej kontrolować stan organizmu i szybciej reagować na niepokojące zmiany.

Pasek nie zastępował pełnego badania laboratoryjnego, ale dawał szybką informację ostrzegawczą. Prosta zmiana koloru pozwalała ocenić, czy potrzebna jest dalsza konsultacja i dokładniejsza diagnostyka.

Sukces Clinistix nie zakończył pracy małżeństwa. Zespół Free’ów zaczął szukać sposobu, aby jeden pasek wykrywał kilka substancji jednocześnie.

Tak powstał Multistix. Na wąskim pasku umieszczono oddzielne pola reakcyjne, z których każde odpowiadało za inny parametr, między innymi glukozę, białko lub ketony.

Lekarz otrzymywał więc kilka informacji z jednej próbki. Analiza moczu stała się szybsza, tańsza i dostępna nie tylko dla dużych laboratoriów, lecz także dla przychodni oraz samych pacjentów.

Zasada opracowana przez Free’ów do dziś pozostaje podstawą wielu testów diagnostycznych. Zmieniono materiały, skład odczynników i dokładność odczytu, lecz sam pomysł zanurzenia paska i obserwowania reakcji barwnej przetrwał.

Helen nie ograniczała się do pracy przy stole laboratoryjnym. W 1969 roku przeszła do działu Growth and Development, gdzie zajmowała się wyszukiwaniem nowych kierunków badań i możliwości wykorzystania diagnostyki chemicznej.

Współtworzyła siedem patentów i razem z mężem napisała podręcznik "Urinalysis in Laboratory Practice". Publikacja porządkowała metody badania moczu i przez lata służyła pracownikom amerykańskich laboratoriów.

W 1976 roku objęła kierownictwo działu Specialty Test Systems. Dwa lata później ukończyła studia magisterskie z zarządzania w administracji zdrowia na Central Michigan University, łącząc doświadczenie naukowe z pracą organizacyjną.

Na emeryturę przeszła w 1982 roku, ale nie porzuciła branży. Doradzała Bayer Diagnostics, wykładała i angażowała się w programy zachęcające dziewczęta oraz młodzież z uboższych środowisk do nauki chemii.

Środowisko naukowe wielokrotnie nagradzało jej dorobek. W 1980 roku otrzymała Medal Garvan-Olin, a dwadzieścia lat później została przyjęta do National Inventors Hall of Fame.

Pełniła także funkcje kierownicze w najważniejszych amerykańskich organizacjach chemicznych. Została prezeską American Association for Clinical Chemistry, a później stanęła na czele American Chemical Society.

W 2010 roku paski diagnostyczne Helen i Alfreda Free’ów uznano za National Historic Chemical Landmark. W tym samym roku Helen odebrała National Medal of Technology and Innovation, a w następnym wpisano ją do National Women’s Hall of Fame.

Zmarła 1 maja 2021 roku w Elkhart, mając 98 lat. Pozostawiła po sobie rozwiązanie, które zmieniło zwykły pasek papieru w podręczne laboratorium i pozwoliło milionom ludzi szybciej sprawdzać stan własnego zdrowia.