Zapomniany konflikt. Jak Ruś walczyła o Bałtyk

Przez pierwsze lata panowania Jarosław Mądry walczył o władzę ze swymi braćmi. W 1019 roku zadał decydującą klęskę Świętopełkowi Przeklętemu (zięciowi Bolesława Chrobrego) w bitwie nad rzeką Ałtą, co pozwoliło mu objąć w posiadanie Kijów.

Niedługo potem przeciwko Jarosławowi Mądremu wystąpił jego bratanek, książę połocki Briaczysław. W 1021 roku najechał on Nowogród, z którego uwiózł bogatą zdobycz. Jarosław, dowiedziawszy się o najeździe, zorganizował pościg za rywalem i dogonił go nad rzeką Sudomir, gdzie pobił go na głowę.

Do rywalizacji z Jarosławem Mądrym przystąpił jeszcze jeden jego brat – książę tmutorakański Mścisław. Obaj kniaziowie starli się ze sobą w 1024 roku pod Listwieniem. W trakcie bitwy rozpętała się straszna burza, tak że wojowie obu stron musieli walczyć w świetle błyskawic. W decydującym momencie bitwy Mścisław rzucił na wojsko brata swoją konnicę, utworzoną z oddziałów Jasów i Kasogów. Manewr ten przesądził o pełnym triumfie Mścisława. Jarosław musiał uciekać do Nowogrodu Wielkiego.

W 1026 roku – jak informował jeden z latopisów ruskich – „Jarosław zgromadził wojów mnogich i przyszedł do Kijowa”. Tam „zawarł pokój z bratem swoim Mścisławem w Gorodcu. I rozdzielili po Dniepr ziemię ruską. Jarosław objął tę stronę, a Mścisław tamtą. I poczęli żyć w zgodzie i w braterskiej miłości, i ustały waśnie i bunt, i była cisza wielka w kraju”.

Enigmatycznie brzmiący zapis kronikarski pozwala sądzić, iż Mścisław otrzymał na mocy traktatu pokojowego całe lewobrzeże Dniepru z Czernihowem i Perejesławiem, zaś Jarosławowi przypadły w udziale Kijów i ziemie na prawym brzegu rzeki. Podział kraju utrzymał się 10 lat. W 1036 roku zmarł niespodziewanie Mścisław, który nie pozostawił po sobie potomka. W tych warunkach Jarosław przejął ziemię brata i objął władzę nad całą Rusią.

Jarosław Mądry jak mało który z władców ruskich prowadził ożywioną politykę północną, organizując kilkukrotnie wielkie wyprawy na ziemie nadbałtyckie. W 1030 roku pokonał Czudów (Estów) i założył na ich terytorium gród Juriew (Dorpad), który później stał się ważnym ośrodkiem handlowym.

W kolejnych latach (1030-1031) Jarosław zaangażował się w konflikt z Polakami i z Pieczyngami, co na pewien czas powstrzymało go od ekspansywnych działań na północy. Dopiero po pokonaniu Pieczyngów w 1036 roku, mając zapewniony spokój od południa, Rurykowicz mógł przystąpić do kontynuowania aktywnej polityki bałtyckiej. W efekcie w 1038 roku Jarosław pojawił się na ziemiach Jaćwingów.

Jaćwingowie byli federacją czterech plemion, z których „Poleksianie” sąsiadowali z państwem polskim (Mazowszem), Jaćwingowie właściwi – z Rusią, „Dajnowie” – z Litwą, zaś „Sudowowie” – z Prusami. Sąsiedzi poszczególne nazwy plemion rozszerzali na całą federację.

W 983 roku na Jaćwież uderzył ojciec Jarosława Mądrego, Włodzimierz Wielki. Wyprawa udała się, ponieważ tutejsze plemiona przyjęły zwierzchnictwo ruskie. Podjęcie przez Włodzimierza ekspedycji jaćwińskiej na kilka lat przed przyjęciem przezeń chrztu za pośrednictwem Bizancjum, wskazuje na dążenie ruskich kół politycznych do zawojowania biegu Niemna, tutaj bowiem znajdowała się najkrótsza droga wodna, łącząca Ruś Kijowską z Bałtykiem.

Wyprawa z 983 roku nastąpiła już dwa lata po opanowaniu przez Włodzimierza Wielkiego Grodów Czerwieńskich (981), przez które przechodził główny szlak handlowy, prowadzący z Kijowa, przez Kraków, Pragę i Ratyzbonę, do krajów zachodniej Europy.

Zdaniem Bronisława Włodarskiego, jeszcze przed 983 roku istniały obustronne kontakty rusko-jaćwińskie, skoro w skład poselstwa księcia Igora w 945 roku do Bizancjum znajdował się bezimienny przedstawiciel jednego z plemion jaćwińskich.

Najprawdopodobniej Jaćwingowie odzyskali w bliżej nieokreślonym czasie po 983 roku niezależność, skoro Rusini w 1038 roku po raz kolejny pojawili się w ich stronach. W późniejszym okresie Jaćwingowie wielokrotnie urządzali wyprawy o charakterze rabunkowym na Mazowsze i Ruś. Z tym ostatnim państwem poganie zaczęli również handlować, w czym pomagała dobrze rozwinięta sieć wodna (Prypeć, Szczara i Niemen).

Podjęta przez Jarosława Mądrego ekspedycja zbrojna na Jaćwież w 1038 najprawdopodobniej zakończyła się fiaskiem, ponieważ w toku wyprawy nie zdobyto żadnego tutejszego ośrodka; pobrano jedynie łupy, po czym wrócono do domu.

Z badań polskich historyków wynika, iż co najmniej dwie przyczyny wpłynęły na wybór Jaćwieży jako przedmiotu agresji wojsk ruskich. Według Stanisława Aleksandrowicza Jarosław Mądry zamierzał wcielić Jaćwież do swego państwa, w czym mógł mu dopomóc okres zamętu, jaki nastąpił na ziemiach polskich w drugiej połowie lat 30. XI wieku.

W przeświadczeniu Stefana M. Kuczyńskiego, ekspansję Rurykowiczów w kierunku dorzecza Niemna mogły przyspieszyć wcześniejsze napady Jaćwingów na Rusinów, które przypuszczalnie odbyły się najpóźniej w latach 1036-1037.

Niniejszy tekst powstał na podstawie książki Mariusza Samp „Mazowsze 1047”, wydanej w wydawnictwie Bellona w serii „Historyczne Bitwy”.