Młodość Feliksa Dzierżyńskiego
Jako uczeń gimnazjum w Wilnie Dzierżyński działał w katolickich organizacjach młodzieżowych. Świadkowie wspominali go jako chłopca głęboko religijnego i przejętego losem Polski.
Kilka lat później porzucił wiarę, związał się z ruchem rewolucyjnym i stanął na czele Czeka. Droga od młodego patrioty do organizatora bolszewickiego terroru stała się jednym z najbardziej uderzających zwrotów w jego biografii.
Zofia Muszkat i działalność konspiracyjna
Zofia Julia Muszkat urodziła się 4 grudnia 1882 roku w Warszawie. W młodości przystąpiła do SDKPiL i szybko znalazła się pod obserwacją carskiej policji.
Konspiracja przyniosła jej aresztowania, więzienie i wydalenie z Imperium Rosyjskiego. W środowisku partyjnym poznała Feliksa Dzierżyńskiego. Pobrali się 10 listopada 1910 roku w krakowskim kościele św. Mikołaja.
Ich małżeństwo od początku podporządkowane było rewolucji. Wspólne życie ustępowało kolejnym zatrzymaniom, wyjazdom i pracy partyjnej.
Narodziny syna na Pawiaku
W czerwcu 1911 roku Zofia urodziła jedynego syna Jana. Nie przebywała wówczas w domu ani w szpitalu, lecz w więzieniu na Pawiaku.
Wkrótce została wysłana na Syberię i musiała rozstać się z niemowlęciem. W znalezieniu dla chłopca bezpiecznego miejsca pomógł Janusz Korczak. Później opiekę nad Janem przejął brat Zofii.
Syn od pierwszych miesięcy życia ponosił więc koszty politycznych wyborów rodziców. Dzierżyńscy stawiali rewolucję ponad rodzinną codzienność, nawet gdy oznaczało to wieloletnią rozłąkę.
Kariera Zofii Dzierżyńskiej w ZSRR
Rewolucja bolszewicka całkowicie odmieniła położenie Zofii. Dawna więźniarka i zesłanka znalazła się po stronie zwycięzców, a represje zastąpiła praca w dyplomacji, oświacie i aparacie partyjnym.
Najpierw działała w sowieckiej misji w Bernie, później przeniosła się do Moskwy. Zajmowała się sprawami polskimi i wspierała środowiska, które liczyły na przeniesienie rewolucji nad Wisłę.
Po klęsce Armii Czerwonej w 1920 roku nie wycofała się z działalności. Kierowała polskojęzyczną szkołą, pracowała w Biurze Polskim przy kierownictwie partii i redagowała pisma przeznaczone dla Polaków mieszkających w ZSRR.
Nie pozostawała więc wyłącznie "żoną Dzierżyńskiego". Samodzielnie uczestniczyła w kształtowaniu sowieckiej polityki wobec Polski i polskich komunistów.
Działalność podczas II wojny światowej
Po wybuchu wojny Zofia nadal zajmowała się sprawami polskimi. Pracowała w Kominternie, a w 1941 roku stanęła na czele polskojęzycznej rozgłośni imienia Tadeusza Kościuszki.
Radio nadawało audycje zgodne z linią Kremla i miało wpływać na postawy Polaków. Dzierżyńska brała również udział w przygotowywaniu kadr, które po wkroczeniu Armii Czerwonej miały objąć władzę w kraju.
Choć przez dziesięciolecia współtworzyła sowiecką politykę wobec Polski, nigdy nie wróciła do niej na stałe. Mieszkała w Moskwie, a władze PRL zapraszały ją jako honorowego gościa najważniejszych uroczystości partyjnych.
Ostatnie lata Zofii Dzierżyńskiej
Związek Sowiecki i Polska Ludowa nagradzały ją za wieloletnią służbę. Otrzymała między innymi trzy Ordery Lenina oraz Order Sztandaru Pracy I klasy.
Zofia Dzierżyńska zmarła 27 lutego 1968 roku w Moskwie i została pochowana na Cmentarzu Nowodziewiczym. Rok później w Polsce wydano jej wspomnienia "Lata wielkich bojów", utrwalające oficjalny obraz oddanej rewolucjonistki.
Jej biografia miała jednak znacznie mniej pomnikowy wymiar. Zaczęła od więzień, zesłania i rozłąki z dzieckiem, a zakończyła wśród uprzywilejowanych funkcjonariuszy sowieckiego systemu. Rewolucja, która rozbiła jej rodzinę, ostatecznie zapewniła jej również pozycję, wpływy i państwowe zaszczyty.
