Franciszek Salezy Potocki. Magnat, który pokochał niewłaściwą kobietę

Już w młodości dał się poznać jako bezwzględny gracz polityczny. Był wychowywany w duchu surowej dyscypliny i przygotowywany do przejęcia sterów rodzinnej potęgi. W wieku 36 lat objął urząd krajczego wielkiego koronnego, potem został wojewodą wołyńskim, a na końcu – kijowskim.

Majątki Franciszka Salezego obejmowały dziesiątki miast i setki wsi. Posiadał armię prywatnych żołnierzy i doradców, którzy spełniali jego rozkazy bez pytania. Jego prywatne ziemie przynosiły roczne dochody, które przewyższały majątki wielu europejskich książąt. Nazywano go „królem Rusi” – i nie było w tym żadnej przesady.

Potocki miał też istotny wpływ na politykę kraju. Był zwolennikiem silnej władzy magnackiej i autonomii ukraińskich ziem Rzeczypospolitej. Choć wspierał królów polskich, nie wahał się działać na własną rękę, jeśli wymagały tego interesy jego rodu.

Franciszek Salezy Potocki dwukrotnie stawał na ślubnym kobiercu. Najpierw poślubił Zofię Rzeczycką, kobietę z odpowiedniego rodu, ale niezbyt urodziwą. Było to małżeństwo czysto polityczne, które miało zabezpieczyć interesy rodziny.

Po śmierci Zofii Franciszek ożenił się ponownie – tym razem z Anną Elżbietą Potocką. Druga żona pochodziła z arystokracji i była kobietą o silnym charakterze, która miała istotny wpływ na życie Potockiego.

Franciszek Salezy doczekał się kilkorga dzieci, w tym Stanisława Szczęsnego Potockiego, który później przeszedł do historii jako jeden z największych zdrajców Rzeczypospolitej.

Jednak to nie jego małżeństwa wzbudzały emocje, a romans z kobietą, której nie powinien był nawet spojrzeć w oczy. Zofia Wittowa była żoną Jana Witta, oficera wojsk koronnych. Piękna, inteligentna i pełna wdzięku – nie miała problemu z uwodzeniem mężczyzn. Potocki zakochał się w niej bez pamięci. Problem w tym, że w XVIII wieku zdrada żony magnata była czymś więcej niż tylko towarzyskim skandalem. Mogła skończyć się tragicznie – i właśnie tak się stało.

Czytaj również: Drahomira. Czeska Lady Makbet i babka księżnej Dobrawy

Związek Potockiego z Wittową nie był tajemnicą. Ich potajemne spotkania były szeroko komentowane wśród arystokracji. Jan Witt, mąż Zofii, nie zamierzał jednak być biernym obserwatorem. Gdy kobieta zaszła w ciążę, Witt uznał, że trzeba działać. Zwrócił się do Potockiego z żądaniem uznania dziecka i zerwania kontaktów z jego żoną. Ale Potocki, który nie zwykł poddawać się naciskom, nie miał zamiaru podporządkować się woli oficera.

Wkrótce potem Jan Witt zginął w tajemniczych okolicznościach. Oficjalnie mówiło się o napaści zbójców, ale wielu podejrzewało, że to Potocki kazał go zgładzić. Czy rzeczywiście tak było? Tego nigdy nie dowiedziono.

Faktem jest jednak, że po śmierci męża Zofia Wittowa natychmiast zamieszkała w jednej z rezydencji Potockiego. I to właśnie wtedy los magnata zaczął się odwracać.

Czytaj również: Zabiła męża, a potem udawała żałobę. Komedia carycy Katarzyny Wielkiej

Po tym, gdy o romansie z Wittową stało się głośno, Potocki stracił wielu zwolenników, a jego wpływy jako magnata zaczęły dramatycznie topnieć. Nieoczekiwane kłopoty finansowe oraz napięcia wśród elit doprowadziły do stopniowego wycofywania się z życia publicznego.

Potocki zmarł 1772 roku w swojej rezydencji w Krystynopolu. Ciekawostką jest fakt, że po jego śmierci majątek, który przez lata gromadził, podzielono w skomplikowany sposób. Część jego dóbr trafiła w ręce syna, Stanisława Szczęsnego Potockiego, a reszta przeszła na dalszych krewnych, wywołując wieloletnie spory i podziały wśród potomków rodu.

Czytaj również: Caryca Anna Romanowa. Najgorsza władczyni w historii Rosji?

• Wiernicka V., Polacy w Ukrainie. Czasy carskie, Warszawa 2024.