„Paryż wart jest mszy”. Kto to powiedział?

Przyjęcie katolicyzmu przez Henryka miało być pragmatycznym gestem, który ułatwił mu zdobycie Paryża, symbolu królewskiej władzy i stolicy Francji. Mit głosi, że właśnie wtedy miał powiedzieć: „Paryż wart jest mszy”.

W rzeczywistości jednak brak jakichkolwiek wiarygodnych dowodów na to, że te słowa kiedykolwiek padły z jego ust.

Źródłem tej frazy nie był Henryk IV, lecz Victor Hugo, jeden z najwybitniejszych pisarzy XIX wieku. Hugo przypisał to zdanie w swojej literaturze burzliwemu okresowi Wielkiej Rewolucji Francuskiej.

Słowa te miały symbolizować kompromis i konieczność podejmowania trudnych decyzji w imię wyższych celów. Wydźwięk frazy świetnie oddawał ducha epoki, dlatego szybko przyjęła się ona jako metafora politycznego pragmatyzmu.

Nie jest jasne, dlaczego to właśnie Henryk IV stał się później jej domniemanym autorem. Możliwe, że jego decyzja o zmianie wyznania została uznana za idealny kontekst dla tej maksymy. Połączenie wydarzeń z przeszłości z literacką interpretacją Victor Hugo było na tyle przekonujące, że mit ten rozprzestrzenił się na całym kontynencie.

Jednym z wydarzeń, które dodatkowo wpłynęły na błędne przypisywanie słów Henrykowi IV, była noc św. Bartłomieja w sierpniu 1572 roku. Był to jeden z najkrwawszych momentów wojen religijnych we Francji – masakra hugenotów w Paryżu, która na zawsze naznaczyła historię tego kraju.

Henryk IV, będący wówczas jeszcze królem Nawarry, cudem uniknął śmierci, zmuszony do przejścia na katolicyzm pod groźbą śmierci. To dramatyczne wydarzenie mogło później wzmocnić mit, że słynna fraza odzwierciedlała jego polityczny i religijny pragmatyzm.

Tymczasem prawda jest taka, że Henryk IV nigdy nie odniósł się do tych wydarzeń w sposób, który mógłby przypominać słowa „Paryż wart jest mszy”.

Czytaj również: Uwielbiany we Francji, znienawidzony w Polsce. Henryk Walezy – pierwszy król elekcyjny Polski

Zaskakujące jest to, jak długo mit ten przetrwał i wciąż znajduje swoje miejsce w podręcznikach do historii. Nauczyciele również przekazują uczniom te błędne informacje.

Mit ten stał się na tyle popularny, że nawet w teleturniejach, na pytanie: „Kto jest autorem słów <<Paryż wart jest mszy>> uznawana jest odpowiedź, że Henryk IV Burbon. Wynika to prawdopodobnie z uproszczenia przekazu historycznego oraz dążenia do przedstawienia postaci Henryka IV jako króla pojednania i kompromisu.

Przypisanie mu tych słów idealnie wpisywało się w narrację o „dobrym królu Henryku” (fr. le bon roi Henri), który dzięki swoim decyzjom zdołał zjednoczyć podzieloną religijnie Francję. Niestety, takie ujęcie historii jest nie tylko błędne, ale również zubaża naszą wiedzę o rzeczywistych wydarzeniach i ich kontekście.

Czytaj również: Ludwik V Gnuśny. Król, który „nic nie zrobił”

Victor Hugo to autor słynnych dzieł takich jak „Nędznicy” czy „Katedra Marii Panny w Paryżu”. W swojej twórczości użył słów „Paryż wart jest mszy”, ale można je odnieść do wszystkich wielkich kryzysów społecznych, a takowym były właśnie wydarzenia z nocy św. Bartłomieja, co też uczyniono. Niestety, ten zabieg sprawił, że prawdziwy autor powyższego cytatu, został zapomniany!

Warto zwracać uwagę na takie szczegóły i docierać do źródeł. W przeciwnym razie zmieniamy historię i piszemy ją na nowo, a tego nie chcemy ani my, ani na pewno nie chciałyby tego postacie historyczne przez nas opisywane.

Fraza „Paryż wart jest mszy” jest przykładem tego, jak łatwo przypisać komuś słowa, których on nigdy nie wypowiedział. Dobrze, że historycy, tacy jak nieżyjący już Jan Baszkiewicz, obalili te mity. Pora, by o tym, że to jest mit, dowiedziało się jak najwięcej ludzi.

Czytaj również: Dlaczego Napoleon chciał rozwodu z Józefiną? Tajemnice alkowy cesarza

• Baszkiewicz Jan, Henryk IV Wielki, Warszawa 1995.