Studia, na które kobiet nie przyjmowano
Zofia Lubańska urodziła się 13 maja 1891 roku w Krakowie. Dorastała w mieszczańskiej rodzinie o szlacheckich korzeniach.
Rysowała od najmłodszych lat. Pierwsze prace publikowała w czasopismach, zanim rozpoczęła poważną naukę malarstwa.
Kształciła się najpierw w Krakowie. Ukończyła Szkołę Sztuk Pięknych dla Kobiet Marii Niedzielskiej, gdzie wyróżniono ją za malarstwo i sztukę stosowaną.
Nauka w szkole przeznaczonej dla kobiet nie dawała jednak takich samych możliwości jak studia akademickie. Najlepsze uczelnie nadal ograniczały dostęp studentek do pracowni i zajęć.
Stryjeńska postanowiła nie czekać, aż przepisy się zmienią. W 1911 roku wyjechała do Monachium. Tamtejsza Akademia Sztuk Pięknych nie przyjmowała kobiet, dlatego zapisała się jako Tadeusz Grzymała Lubański.
Przez pewien czas uczęszczała na zajęcia w męskim przebraniu. Zdobywała wykształcenie, do którego nie miała prawa wyłącznie z powodu płci.
Gdy jej prawdziwa tożsamość wyszła na jaw, musiała opuścić uczelnię. Nie porzuciła jednak malarstwa i wróciła do Krakowa z doświadczeniem, którego nie mogła zdobyć w żeńskiej szkole.
Wejście do krakowskiego świata sztuki
Po powrocie pracowała intensywnie. Malowała, pisała i próbowała zaistnieć w środowisku, które niechętnie dopuszczało młode artystki do głównego nurtu.
Przełom przyniósł 1913 rok. Jerzy Warchałowski opublikował w "Czasie" obszerne omówienie jej twórczości.
Tekst zwrócił uwagę krakowskich krytyków i kolekcjonerów. Stryjeńska przestała być nieznaną absolwentką szkoły dla kobiet.
Zaczęła bywać w domach znanych pisarzy, artystów i ludzi teatru. Utrzymywała kontakty między innymi z rodzinami Kossaków i Żeleńskich.
Nie kopiowała jednak stylu osób, które spotykała. Od początku szukała własnego języka malarskiego.
Interesowały ją podania, ludowe stroje i dawne wierzenia. Zamiast przedstawiać folklor w sposób etnograficzny, przetwarzała go w nowoczesne, mocno dekoracyjne kompozycje.
W 1916 roku poślubiła architekta Karola Stryjeńskiego. Małżeństwo wprowadziło ją jeszcze głębiej w środowisko artystyczne, ale nie zatrzymało jej własnej pracy.
Słowiańskie motywy i sukces w Paryżu
Najważniejsze tematy Stryjeńskiej pojawiły się w jej twórczości bardzo wcześnie. Sięgała po opowieści ludowe, mitologię słowiańską oraz kulturę Podhala.
Nie interesowała jej wierna rekonstrukcja dawnych obyczajów. Uproszczone sylwetki, mocny rytm i wyraziste układy zamieniały ludowe motywy w nowoczesną sztukę dekoracyjną.
W 1917 roku stworzyła cykl "Bożki Słowiańskie". Do podobnych postaci, symboli i ornamentów wracała przez kolejne lata.
Jej prace łatwo było rozpoznać. Łączyły energię ludowego widowiska z formą odpowiadającą nowym kierunkom w europejskiej sztuce.
Największe uznanie zdobyła w 1925 roku podczas Międzynarodowej Wystawy Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu. W Polskim Pawilonie pokazano sześć jej kompozycji.
Paryski sukces otworzył jej drogę do międzynarodowej publiczności. Stryjeńska stała się jedną z najbardziej znanych twarzy polskiego art déco.
Nie ograniczała się przy tym do malarstwa. Projektowała dekoracje i kostiumy teatralne, wykorzystując ten sam styl, który wypracowała w obrazach.
Rozwód, problemy finansowe i ostatnie lata
Pozycja zdobyta w latach dwudziestych nie zapewniła jej trwałego bezpieczeństwa. Małżeństwo z Karolem Stryjeńskim zakończyło się rozwodem.
Wraz z rozpadem związku pogorszyła się sytuacja finansowa artystki. Musiała przyjmować więcej zamówień i pracować szybciej, często za stawki nieodpowiadające jej wcześniejszej pozycji.
Nie wszystkie późniejsze dzieła miały poziom kompozycji z okresu największych sukcesów. Odbiorcy nadal jednak rozpoznawali jej charakterystyczne postacie i dekoracyjny sposób budowania obrazu.
Lata II wojny światowej spędziła w Krakowie z siostrą i dziećmi. Okupacja przerwała rozwój kariery oraz ograniczyła możliwość swobodnej pracy.
Po wojnie wróciła do malowania. Sięgała także po tematy religijne, ale nie odzyskała dawnego miejsca w centrum życia artystycznego.
Zofia Stryjeńska zmarła 28 lutego 1976 roku w Genewie. Pozostała jedną z najbardziej rozpoznawalnych polskich malarek XX wieku.
